Đờn ca tài tử lên đẳng cấp toàn cầu

Đờn ca tài tử là sinh hoạt văn nghệ dân dã của người dân Nam bộ. Ảnh: T.G

 

Cục Di sản văn hóa (Bộ VH, TT&DL) cho rằng, nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ đã đáp ứng được các tiêu chí để đăng ký vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại như: Được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giáo dục chính thức và không chính thức tại khắp 21 tỉnh phía Nam; được tái tạo thông qua trao đổi văn hóa với các dân tộc khác nhau, thể hiện sự hoà hợp và tôn trọng lẫn nhau giữa các dân tộc.

Sau lễ vinh danh, UNESCO hy vọng, Việt Nam sẽ có các biện pháp bảo vệ nhằm mục đích hỗ trợ cộng đồng trong việc trao truyền và phương pháp giảng dạy truyền miệng cũng như trong chương trình giáo dục chính thức. Những hình thức này sẽ được thực hiện với sự tham gia tích cực của các học viên, các chuyên gia, các tổ chức chuyên ngành và với sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước.

Theo GS.NS Trần Văn Khê, cố vấn cấp cao trong việc xây dựng hồ sơ về Đờn ca tài tử Nam Bộ trình UNESCO thì đây là một dòng nhạc dân tộc, đã hình thành và phát triển từ cuối thế kỷ 19, bắt nguồn từ nhạc lễ (Nhã nhạc cung đình Huế). Đờn ca tài tử là nghệ thuật của đàn và ca, do những người bình dân, thanh niên nam nữ nông thôn Nam bộ hát ca sau những giờ lao động. Xuất hiện hơn 100 năm trước, Đờn ca là loại hình diễn tấu có ban nhạc gồm 4 loại là đàn kìm, đàn cò, đàn tranh và đàn bầu (gọi là tứ tuyệt). Sau này có cách tân bằng cách thay thế độc huyền cầm bằng cây guitar phím lõm. Những người tham gia đờn ca tài tử phần nhiều là bạn bè, chòm xóm với nhau.

Ban nhạc thường dùng năm nhạc cụ, gọi là ban ngũ tuyệt gồm: Đàn tranh, tỳ bà, đàn kìm, đàn cò và đàn tam. Phụ họa thêm là sáo, thường là sáo bảy lỗ. Về trang phục, những người tham gia đờn ca tài tử phần nhiều là bạn bè, chòm xóm với nhau nên thường chỉ mặc các loại thường phục khi tham gia trình diễn. Khi nào diễn ở đình, miếu hoặc trên sân khấu họ mới mặc các trang phục biểu diễn.

 

Theo GS Trần Văn Khê, những năm gần đây, nhằm đáp ứng nhu cầu của khách du lịch nên các nhóm nhạc tài tử hợp lại với nhau thành các câu lạc bộ đờn ca tài tử mang tính bán chuyên nghiệp. Một số người nói rằng, từ “nghiệp dư” có nghĩa là “tài tử”. Trong thực tế, từ này có nghĩa là tài năng nhưng hoạt động âm nhạc chỉ để cho vui chứ không mang tính hiệu quả vật chất. Vì thế, dù là tài tử nhưng không có nghĩa là nghệ sỹ không phải là chuyên gia âm nhạc. Để trở thành một nghệ sĩ trong ý nghĩa xác thực nhất của từ này, họ phải thực hành trong một thời gian dài.

Đờn ca tài tử được xướng lên trong các lễ hội, đám cưới, sinh nhật, trong bóng mát của vườn cây, trong lòng một con thuyền giữa dòng sông hoặc trong đêm trăng sáng.

 
Nghe tin Đờn ca tài tử được UNESCO vinh danh, GS. NS Trần Văn Khê không giấu được niềm vui và sự mãn nguyện. Ông chia sẻ: “Niềm đam mê về thể loại nhạc này đã “lận” vào tôi từ thuở thiếu thời, qua các cậu, các cô của mình trong gia tộc. Rồi tôi tự hào và nghiên cứu nó. Chính sự tự hào được truyền qua hàng chục thế hệ cùng với sự đi sâu vào học thuật, đã cho tôi biết rằng, đây là loại nhạc vừa bình dân như chính tâm hồn con người miền Nam, vừa là đỉnh cao trong các thể loại nhạc thuộc họ đàn dây của Việt Nam. Trong thâm tâm mình, tôi biết đờn ca tài tử sẽ xứng đáng với sự công nhận và vinh danh cao quý này”.

Hiện nay, TP HCM có 118 CLB Đờn ca tài tử quy tụ hơn 2.000 thành viên. Hàng năm, ngành văn hóa thành phố đều đặn tổ chức liên hoan Đờn ca tài tử toàn thành. Đây là một mạch ngầm chảy mạnh mẽ, duy trì sức sống bền bỉ của đờn ca tài tử. Sự trân trọng và vinh danh thể loại nghệ thuật này, một lần nữa sẽ được tái hiện trong lễ hội Đường hoa TP HCM năm 2014 vào dịp Tết Giáp Ngọ này.

 

“Loại âm nhạc này đúng ra là một loại nhạc thính phòng, thường trình diễn trong phạm vi không gian tương đối nhỏ như trong gia đình, tại các đám cưới, đám giỗ, sinh nhật… hoặc trong các lễ hội, sau khi thu hoạch mùa vụ, thường được biểu diễn vào những đêm trăng sáng ở xóm làng. Nguồn gốc của nhạc tài tử là ca Huế, pha lẫn âm nhạc từ các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi. Loại nhạc này mang đậm tính cách giải trí, vui chơi chứ không thuộc loại nhạc lễ”. GS Trần Văn Khê