Bùi Cường và những món nợ với... Chí Phèo

> “Chí Phèo” làm phim về giới giang hồ Sài Gòn
> “Chí Phèo” kể chuyện "sự cố"

Vai diễn đã mang về cho anh giải thưởng danh giá “Nam diễn viên chính xuất sắc nhất” trong Liên hoan phim VN lần thứ 6. Nhưng sau thành công đó, anh như “mắc nợ” Chí Phèo, sau này anh đóng thêm rất nhiều phim nhưng có lẽ chưa bao giờ vượt qua được chính mình. Sự thành công với Chí Phèo nhiều khi mang lại cho anh những phiền toái ngoài cuộc đời thực.

Được phụ nữ ôm ngay trong lần chiếu ra mắt

- Khán giả rất tò mò muốn biết anh được mời vào vai Chí Phèo trong hoàn cảnh như thế nào?

- Đó là vai chính đầu tiên của tôi. Tôi còn nhớ đạo diễn Phạm Văn Khoa gặp tôi và hỏi: “Mày có dám đóng Chí Phèo không?”, tôi hơi bất ngờ nhưng vẫn nói liều: “Nếu được thế thì dù phải cạo đầu cháu cũng làm”. Lúc đó cũng có nhiều người được mời thử vai lắm nhưng thật may mắn là tôi thử một lần đã được đạo diễn gật đầu. Và may mắn hơn nữa là nó trở thành vai diễn để đời của tôi sau này.

- Chi tiết nào ở Chí Phèo khiến anh phải đầu tư nhiều nhất?

- Đó là tiếng cười. Tôi đã tưởng tượng Chí Phèo như một con chó bị thực dân phong kiến chà đạp, dồn vào chân tường và khi không chịu đựng nổi nữa thì nó cắn càn. Vì thế, tiếng cười của anh ta cũng giống như tiếng của con chó bị hóc xương. Cười mà cứ nghèn nghẹn, nuốt không vào, nhả cũng không ra, cứ vướng mãi trong cổ. Hôm phim chiếu ra mắt, có một chị giáo viên xem xong chạy ra ôm chầm lấy tôi nói: “Tôi rất xúc động khi xem phim này vì nó giống như tôi hình dung để giảng cho học sinh”.

NSƯT Bùi Cường và bạn diễn - nghệ sĩ Đức Lưu - trong một cảnh kinh điển của bộ phim “Làng Vũ Đại ngày ấy”. Đó là khi Thị Nở đưa cho Chí Phèo bát cháo hành. Ảnh do NSƯT Bùi Cường cung cấp.

Bị “ăn gạch” vì cứ nghĩ tôi là... Chí Phèo

- Rất nhiều năm sau này, diễn viên Đức Lưu trong vai Thị Nở vẫn không khỏi cảm thấy ám ảnh vì nhân vật này, nhất là cảnh bán khoả thân trong vườn chuối (dù có diễn viên đóng thế). Còn “người tình của Thị Nở” thì sao?

- Tôi bị “mang tiếng” là kẻ nghiện rượu. Hồi đó đóng phim xong, mỗi khi đi đâu là tôi cũng bị “chuốc rượu” vì cứ nghĩ tôi phải uống ngang ngửa cỡ Chí Phèo. Trong khi tôi quả thực uống được rất ít. Còn những ám ảnh mà chị Đức Lưu gặp thì tôi không có, tôi thấy tự hào hơn là day dứt. Tôi nghĩ, làm nghề thì phải biết chấp nhận, chỉ nên quan tâm đến việc là nó thành công hay không thôi. Thực ra cái cảnh đó làm đẹp cho nhân vật, hơn nữa đó lại là đóng thế. Nhiều phim còn có những cảnh quay gai góc hơn nhiều ấy chứ.

- Ngoài những điểm tích cực thì vai diễn Chí Phèo có mang đến sự phiền phức nào cho anh không?

- Cũng có nhiều đấy. Một lần, tôi vào một quán cháo lòng trên đường Quang Trung. Vừa thấy tôi vào, một người đàn ông đang ngồi uống rượu một mình mặt gằm gằm nhìn tôi như muốn gây sự. Anh ta bảo: “A, Chí Phèo đấy à. Chí Phèo không phải của riêng anh nhé”. Thấy anh ta còn dữ tợn hơn cả Chí Phèo, tôi tìm cách chuồn ngay lập tức, dù mới vừa gọi bát tiết canh chưa kịp đụng đũa.

Một lần khác, tôi bị một đám người gọi lại uống rượu. Thấy họ có vẻ không tử tế nên tôi chỉ cười và đi thẳng. Thấy thế, họ liền cầm hòn gạch ném vào lưng tôi. Họ đâu biết là tôi chỉ “Chí” ở trên phim thôi chứ ngoài đời thì lành như đất. Bị hành hung oan ức mà cũng có dám làm gì đâu. Cũng có hơi buồn một chút nhưng ngẫm cũng bởi vì mình đóng đạt quá nên mới bị “hậu quả” như thế thôi. Nhiều lúc cũng muốn được yên ổn, được không ai nhận ra để ăn một bát tiết canh cho thoải mái mà cũng khó quá.

Một lần khác, tôi sang Đức, đang chờ tàu điện ngầm thì nghe có tiếng người gọi: “Anh Chí Phèo ơi”. Hoá ra đó là những người Việt đi xuất khẩu lao động. Họ nói, cũng được xem phim đó ở đây và rất ấn tượng với vai diễn của tôi. Những tình cảm của khán giả khiến tôi rất ấm lòng và luôn là động lực để tôi làm những phim sau này nữa.

NSƯT Bùi Cường và nghệ sĩ Đức Lai (vai Thị Nở) bây giờ.

- Nhưng rõ ràng là “Chí Phèo” mang lại cho anh rất nhiều điều thuận lợi?

- Mỗi khi tôi gặp khó khăn thì nhân vật Chí Phèo lại “cứu” tôi. Tôi nhớ một lần tôi làm phim “5 ngày trong đời vị tướng”. Chúng tôi chọn bối cảnh vừa trải qua một trận ném bom ở một đơn vị bộ đội và đã thấy ưng ý rồi. Nhưng đến khi vác máy lên quay thì nơi đó đã được “phủ xanh đất trống đồi trọc” bằng những cây keo. Cả đoàn chỉ biết nhìn nhau ái ngại vì biết kiếm đâu ra bối cảnh bây giờ. Đúng lúc đó thì đồng chí chỉ huy của đơn vị đó đến và nói: “Có phải anh từng đóng vai Chí Phèo không?”Và để tạo điều kiện cho chúng tôi quay phim, đồng chí đó đã cho nhổ hết các cây keo mang về ươm tiếp, chờ đến khi đoàn quay xong rồi mới cho trồng lại.

Không thể trách khán giả vì chỉ nhớ mỗi Chí Phèo

- Từ sau vai Chí Phèo, anh bị mất luôn tên thật của mình ở trong lòng khán giả bởi khán giả xem phim bao giờ cũng nhớ nhân vật hơn nhớ diễn viên. Điều đó có được theo anh là nhờ đâu?

- Trước hết tôi phải cám ơn nhà văn Nam Cao vì tác phẩm Chí Phèo quá hay, nó khái quát được con người và xã hội thời đó. Còn nhân vật Chí Phèo thì quá điển hình, sức sống của nó lại lâu bền đến tận ngày nay, đến nỗi bây giờ không chỉ đàn ông mà cả đàn bà hễ người ta làm gì đó mà không giữ được mình thì lại nghĩ ngay đến Chí Phèo.

Thứ nữa, tôi thật may mắn khi được đạo diễn Phạm Văn Khoa mời vào vai Chí Phèo trong “Làng Vũ Đại ngày ấy”, dù cát-xê hồi đó chỉ đủ để tôi lo được tem phiếu ăn trưa ở hãng phim. May còn ở chỗ khi chọn người đóng Chí Phèo, nếu đạo diễn cứ chọn người có dáng vẻ bề ngoài say say, bê bê bối bối thì chắc gì đã thành công, trong khi hình dáng của tôi thì hoàn toàn khác, chân phương và lành lành.

- Anh đã làm 2 bộ phim về các vị tướng là “5 ngày trong đời vị tướng và “Vị tướng tình báo và hai bà vợ” đều gây được tiếng vang nhưng rất ít người biết đó là của đạo diễn “Chí Phèo ngày ấy”. Ông có cho rằng đó là một “mặt trái” của vai diễn đỉnh cao?

- Tôi nghĩ cũng không thể trách khán giả được. Xem phim thì người ta chỉ nhớ đến diễn viên chứ mấy khi nhớ đến đạo diễn. Tôi lại là người không biết PR cho tên tuổi của mình.

NSƯT Bùi Cường và vợ.

Vẫn chưa hết “nợ” Chí Phèo

- Bây giờ đã là đạo diễn, anh có cảm xúc thế nào khi người ta vẫn gọi anh là Chí Phèo, nhân vật anh đóng mấy chục năm trước?

- Tôi cho đó là sự hạnh phúc của người diễn viên. Đến giờ tóc tôi đã bạc mà người ta vẫn nhận ra thì chứng tỏ sức sống nhân vật quá mãnh liệt. Tôi không buồn vì chuyện đó mà tự nhủ gắng làm tốt công việc để rồi người ta cũng sẽ nhớ. Dù, nhớ một trong số nhiều là thành công lắm rồi.

- Năm 1983, tại Liên hoan Phim lần thứ 6, anh được trao giải Nam diễn viên xuất sắc nhất. Những vai diễn sau này của anh được mời có sự “dính dáng” từ sự thành công của nhân vật Chí không?

- Tất nhiên là có chứ. Vai K9 trong Biệt động Sài Gòn là một ví dụ. Đạo diễn Long Vân mời tôi đóng là bởi ông rất ấn tượng với nhân vật Chí Phèo. Sau này tôi có tham gia nhiều vai nữa trong phim “Kẻ giết người”, “Một thời hiện tại”, “Không có đường chân trời”...

- Anh đóng nhiều phim nữa nhưng hình như chưa có vai diễn nào vượt qua được nhân vật Chí Phèo?

- Có lẽ đó là bởi tự khán giả quá ấn tượng với vai diễn đó thôi. Ngoài Chí Phèo, trong phim “Không có đường lên trời” cũng là một vai diễn mà tôi rất tâm đắc. Đó là một người lính có nhiệm vụ bảo vệ kho lương thực ở trong rừng nhưng sau đó bị bỏ quên. Chỉ đến khi chuẩn bị đào hố để tự chôn mình thì mới được tìm thấy.

(Còn nữa)

Thanh Hà