“Gói” 100 năm xưa trong những bức ảnh

Góc chợ Định Công những năm 1915-1920.

Những cứ liệu 100 tuổi

Triển lãm được tổ chức từ ý tưởng của hai nhà Việt Nam học nổi tiếng đang sống tại Pháp: Nhà sử học Emmanuel Poisson và nhà dân tộc học Đinh Trọng Hiếu. Đây là lần đầu tiên, số ảnh này được trưng bày tại vùng đất mà Léon từng cầm máy gần 100 năm trước, với 60 bức ảnh chọn từ kho tư liệu của Bảo tàng Albert Kahn (Paris).

Năm 1909, Albert Kahn, một chủ nhà băng triệu phú, một nhà hoạt động từ thiện nổi tiếng người Pháp, tiến hành một dự án đầy tham vọng: Xây dựng kho tư liệu ảnh màu cho tất cả các dân tộc trên thế giới. Quan điểm của ông đơn giản: Thời gian sẽ xóa mờ hình ảnh của hành tinh chúng ta cùng mọi thứ trên bề mặt của Trái đất cũng như mọi sinh hoạt, phong tục tập quán, lễ hội…của dân chúng. Vì thế, hàng loạt dự án chụp ảnh đã được Albert tài trợ triển khai tại nhiều quốc gia trên thế giới, để thu về một bộ sưu tập khổng lồ.

Tại Việt Nam, người được giao nhiệm vụ cầm máy là Léon Busy, một trung úy hậu cần của quân đội lê dương. Đi khắp Bắc Kỳ, Léon chụp khoảng 1.700 bức ảnh Việt Nam trong thời gian 1915- 1920 với góc nhìn khá tinh tế và chuẩn mực. Tất cả những bức ảnh của viên sĩ quan Pháp này cho thấy một Bắc Bộ khác đến vô cùng so với cuộc sống bây giờ. Đó là hình ảnh 30 năm sau khi miền Bắc Việt Nam bị Pháp chiếm, một không gian Hà Nội và vùng lân cận khi chưa bị ảnh hưởng, xáo trộn hoàn toàn bởi chế độ thực dân, hoặc chưa bị tàn phá bởi chiến tranh. Từ cảnh vật quanh hồ Tây, hồ Hoàn Kiếm, cầu Long Biên đến những không gian cụ thể về Hà Nội 100 năm trước, có sức liên tưởng như "Cây cầu ở Định Công", "Một góc chợ Định Công" với nguyên vẹn một vùng đa dạng sinh học đặc trưng của nông thôn Việt mà nay chỉ là bê tông cốt thép của đô thị… Rồi "Trước cổng đền Quán Thánh", hay "Cảnh ấp Thái Hà", "Lò giấy Làng Bưởi", những phố cổ của Hà Nội xưa với nghệ nhân vẽ tranh trên phố Hàng Trống, cửa hàng bán đồ chơi Trung thu bằng giấy ở phố Hàng Gai… Thậm chí còn có cả hình ảnh về nhiều khía cạnh tín ngưỡng của người Hà Nội xưa thấm nhuần tôn giáo bản địa, như quan niệm về Đạo Tam phủ (thờ Trời, Đất, Nước qua ba đức Mẫu) hay thờ cúng các linh vật như mãnh hổ, voi, rùa.

Những người phu bốc mộ.

Khách xem triển lãm tỏ ra thích thú với cảnh Bắc bộ 100 năm trước. Ảnh: A.K

Nguồn sử liệu hiếm có

Có thể dễ dàng nhận thấy, rất nhiều cảnh vật mà Léon ghi lại đã bị phá hủy, không chỉ bởi thiên tai, thời gian hay chiến tranh mà còn từ sự bất cẩn, hoặc thậm chí từ sự nhận thức. Một Việt kiều Pháp tại buổi triển lãm chia sẻ: “Tôi sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, hiện sống xa quê nhưng vẫn thường xem các triển lãm ảnh trong và ngoài nước. Theo tôi, những bức ảnh này là nguồn tư liệu cực kỳ quý báu. Qua đây tôi thấy gắn bó hơn với quê hương, đồng bào của mình và nhìn thấy đời sống của người Việt mình rất gần gũi với thiên nhiên".

Nhà nhiếp ảnh Léon Busy đã khéo léo chụp những bức ảnh nhiều mặt của Hà Nội và các vùng lân cận và có ý thức lưu giữ chúng. Bởi cho đến sau này người ta mới biết rằng: Albert  phải chịu cảnh phá sản vào năm 1932 và mất trong đói nghèo, còn bộ sưu tập ảnh thì bị sung công và trở thành cơ sở dữ liệu của Bảo tàng Albert Kahn tại Pháp bây giờ.