Hồi ức của pháo thủ cuối cùng trong khẩu đội Pháo đài Láng

Chân đất vào Pháo đài…

Một góc khu di tích Pháo đài Láng ngày nay.

Mặc dù đã được giới thiệu trước nhưng chúng tôi cũng phải mất dăm lượt hỏi thăm mới tìm đến được căn nhà nhỏ của cụ Đỗ Văn Đa tại làng Láng (Láng Thượng, Đống Đa, Hà Nội). Người làng vẫn thường gọi cụ với cái tên thân mật là cụ Đơ. Lưng còng, râu tóc cũng đã bạc trắng nhưng giọng nói của cụ vẫn còn sang sảng. Cụ vui vẻ giới thiệu cho chúng tôi biết các con cháu của mình, tự hào vì 4 thế hệ trong gia đình cùng quây quần bên nhau. Trong những ngày kỷ niệm 70 năm Ngày Toàn quốc kháng chiến, cụ đi nhiều và gặp lại những người đồng đội cũ đã từng chiến đấu chung một chiến hào suốt thời chống Pháp, chống Mỹ. Cụ chỉ buồn một nỗi, những đồng đội trong khẩu đội pháo tại Pháo đài Láng xưa giờ chẳng còn ai ngoài mình.

Pháo đài Láng trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến năm 1946. Ảnh tư liệu Bảo tàng LSQS Việt Nam.

70 năm, từ cái đêm mùa Đông năm 1946 những ký ức trong cụ vẫn rõ mồn một. Cụ Đa kể, làng Láng đầu những năm 1940 dù dưới quyền kiểm soát của Pháp, Nhật nhưng đã có nhiều cán bộ cách mạng âm thầm về nằm vùng làm công tác dân vận. Lúc ấy, dân làng Láng làm quần quật ngoài đồng từ sáng đến tối vẫn không đủ cái ăn cho nên khi có tin rỉ tai từ làng này sang làng khác, có “cụ già ở ngoại quốc” mới về (mãi đến 2/9/1945 cụ Đa và dân làng mới biết là Cụ Hồ), kêu gọi dân làm cách mạng, đuổi Nhật, đánh Tây để giành độc lập, giành quyền lợi về cho dân.

Sau Hiệp định sơ bộ Việt - Pháp 6/3/1946, quân Nhật, quân Tưởng lần lượt rút khỏi miền Bắc khi đội quân này rút khỏi Pháo đài Láng, dân quân tự vệ của ta mới tiến vào xem xét thì còn lại một số ít đạn pháo, liền cho người vác qua sông Tô Lịch, gửi dân ở làng Giàn (Trung Kính Hạ), giấu ở bờ ao, bụi tre, lấy rơm phủ lên để tránh trường hợp địch quay lại chiếm. Lúc này, pháo đài đang thiếu người canh gác, không có pháo thủ, chính quyền nhân dân cho đăng báo, gọi loa, kêu gọi những sỹ quan binh lính trước đây trở về Pháo đài Láng gia nhập cách mạng. Một số sỹ quan pháo binh trước như Đội Gia (Nguyễn Ứng Gia - người Huế, lúc đó đang làm con nuôi nhà ông Ba Hanh trong làng), Đội Oanh (người ở Thường Tín, Hà Tây cũ), ông Yên, ông Nghệ… tầm chục người lần lượt quay về Pháo đài Láng. Tuy nhiên, so với nhu cầu bảo vệ, canh gác và chiến đấu tại Pháo đài thì vẫn còn thiếu. Lúc này, các lãnh đạo cấp trên mới chỉ thị cho Đội Oanh vào xã Yên Lãng, lấy thêm các thanh niên làm nhiệm vụ canh gác, đồng thời huấn luyện họ cách sử dụng pháo để khi cần có thể tham gia chiến đấu luôn.

Cụ Đa còn nhớ cái ngày đặc biệt ấy của đời mình. Cụ cùng với 9 thanh niên được gọi ra quán Góc Thị (nơi người dân trong làng vẫn tập trung nghỉ ngơi) để bàn việc. Ban đầu, ai nấy cũng chỉ nghĩ là được gọi ra làm nhiệm vụ canh gác, nhưng khi được Đội Oanh báo sẽ được học về pháo để khi cần có thể tham gia chiến đấu, ai nấy vừa mừng vừa lo. Bởi lẽ, trước đó, ngày ngày đi làm tai mắt cho cán bộ cách mạng, theo dõi các hoạt động di chuyển của địch từ Ngã Tư Sở về Cầu Giấy và ngược lại, thấy xe pháo, súng đạn của giặc kéo về, cụ Đa và các đồng đội, cũng chưa hình dung được mình sẽ đánh Tây như thế nào.

Cụ Đỗ Văn Đa, pháo thủ duy nhất còn lại đến hôm nay của khẩu đội pháo Pháo đài Láng năm xưa. Ảnh: T.G

Việc học bắn pháo được tiến hành gấp rút sau đó. Đến ngày 16/12, khi anh em vẫn còn đang đào hào, học kỹ thuật thì có một chiếc xe chở 3 cán bộ cách mạng về. Trong đó có đồng chí Võ Nguyên Giáp và đồng chí Vương Thừa Vũ đến thăm hỏi, động viên anh em lần cuối trong công việc chuẩn bị và duyệt phương án tác chiến của pháo đài. Đồng chí Võ Nguyên Giáp yêu cầu các “thầy” dạy sao cho dễ hiểu, đơn giản để anh em tân binh có thể dễ dàng tiếp thu. Đồng chí Võ Nguyên Giáp vừa nói, vừa đích thân thao tác, chỉ cho anh em. Những hình ảnh đó, đến giờ với cụ Đỗ Văn Đa vẫn như mới hôm qua…

Loạt đại bác đi vào lịch sử

Đến ngày 18/12/1946, xe của Bộ Chỉ huy lại về, mang theo một phong thư, trong đó có ghi cặn kẽ những địa điểm mà pháo ta phải tấn công vào trong đêm lịch sử 19/12 sau đó. Cụ Đa còn nhớ như in, hôm ấy trời mưa rét, anh em pháo thủ không giày tất, chỉ độc một bộ quần áo đứng chờ ở vị trí chiến đấu.

Khoảng 20 giờ 3 phút ngày 19/12/1946, theo mệnh lệnh của Bộ Tổng Chỉ huy, công nhân Nhà máy điện Hà Nội cho nổ mìn phá máy phát điện, đèn điện toàn thành phố vụt tắt. Hợp đồng chặt chẽ, Pháo đài Láng phát hỏa, bắn những phát đạn đầu tiên vào cơ sở của địch trong thành phố, đồng thời cũng là hiệu lệnh kháng chiến toàn quốc. Tiếp đó các pháo đài khác cùng bắn. 3 loạt đạn từ hai khẩu pháo tại Pháo đài Láng, bắn lần lượt 6 viên đạn lửa vào trong thành Hà Nội. Lúc này, đám sỹ quan của Pháp đang tập trung trong thành với âm mưu đánh ra ngoài. Tuy nhiên, do ta nổ súng trước đã phá vỡ âm mưu của địch tức thì.

Sau 3 loạt đạn, đồng chí Võ Nguyên Giáp gọi điện cho Trung đội trưởng Nguyễn Ứng Gia cho trinh sát vào trong thành xem có viên đạn nào lạc vào trong dân không. Chỉ ít phút sau trinh sát báo về, địch trong thành chết nhiều, chỉ có một phát đạn pháo của ta rơi ra ngoài thành nhưng không ảnh hưởng đến dân. Sau Pháo đài Láng, các Pháo đài Xuân Tảo, Xuân Canh cũng lần lượt phát hỏa. Cũng trong sáng ngày 20/12, Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Hồ Chủ tịch cũng vang lên khắp các phố phường, làng quê, khiến cho khí thế đấu tranh của nhân dân lại càng lên cao. Anh em pháo thủ tại Pháo đài Láng lại càng thêm nức lòng khi Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp gọi điện biểu dương quân dân, chiến sỹ Pháo đài Láng bắn giỏi, gọi loạt đạn Pháo đài Láng bắn đêm 19/12 là loạt đạn thần thánh, phá tan âm mưu của giặc khi muốn giành thế chủ động trong trận chiến với ta.

Sáng ngày 21/12, Pháo đài Láng đã bắn rơi một máy bay giặc trên địa bàn Thủ đô, lập chiến công đầu tiên của pháo binh Việt Nam… Đến ngày 10/1/1947, Bộ chỉ huy mặt trận lệnh cho Pháo đài Láng phá hủy pháo và rút về Hà Đông.

Sau 60 ngày đêm, Pháo đài Láng đã cùng quân dân Hà Nội hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ “Giam chân quân địch ở Hà Nội, tiêu hao thật nhiều sinh lực địch”. Từ đó, bảo toàn lực lượng để tạo điều kiện cho quân, dân ta chuẩn bị kháng chiến lâu dài và giành thắng lợi.

Cao Tuân