Ngược dòng

Nhưng ngày nay, khi đến Hà Nội, rất nhiều người nước ngoài ngạc nhiên vì ngay cả ở khách sạn Metropol, nổi tiếng là khách sạn lớn nhất Đông Dương trước đây, mọi giao dịch đều bằng tiếng Anh và Việt, chứ không phải tiếng Pháp. Họ nhanh chóng nhận ra bản sắc văn hóa của Hà Nội không mang nhiều những nét thuộc địa cũ của Pháp mà đang dần trở thành “cosmopolitan” - quốc tế hóa như xu hướng chung ở nhiều nơi trên thế giới. Các thành phố như Paris (Pháp), Toronto (Canada) hay Kuala Lumpur (Malaysia) có các cộng đồng nhập cư đến sinh sống như cộng đồng người Việt, người Phi, người Đông Âu…  Tương tự, ở Hà Nội ngày nay, những cộng đồng nhỏ này cũng bắt đầu xuất hiện từ châu Phi, Anh, Mỹ… Nhưng một trong những cộng đồng lớn nhất ở Hà Nội có lẽ vẫn là cộng đồng “Pháp kiều”.

“Pháp kiều” là cách anh bạn người Pháp của tôi gọi vui những người Pháp sống ở Việt Nam rất nhiều năm tương tự như “Việt Kiều” ở nước ngoài vậy.  Theo cục lãnh sự Pháp, cộng đồng Pháp kiều ở Hà Nội khá đông (khoảng 1.500 người) và ở TP HCM thì gấp khoảng 3 lần. Họ không di cư vì nguyên nhân lịch sử như các nhóm dân nhập cư khác trên thế giới. Chủ yếu là do cái duyên cá nhân của từng người. Cái duyên dẫn dắt họ tới đây và lý do giữ họ ở lại đều rất khác nhau. Tuy nhiên, có một số điểm chung là: khác với những cộng đồng nước ngoài khác, nhiều “Pháp kiều” có thế nói tiếng Việt thành thạo, không ngại ăn bún đậu mắm tôm và làm nhiều ngành nghề khác nhau chứ không chỉ dạy ngoại ngữ cho người bản địa người Anh, Mỹ…

Một số được biết đến với những ý tưởng kinh doanh khá thành công. Có “Pháp kiều” ban ngày làm giáo viên trung học, ban đêm là chủ nhà hàng quán bar nổi tiếng ở khu phố cổ. Chàng trai Jean Verly mang trong mình hai dòng máu Việt - Pháp thành lập CLB leo núi đầu tiên Viet Climb được nhiều bạn trẻ yêu thích. Anh Frederic Tiberghien cũng là người Pháp gốc Việt đã cộng tác với các gia đình người Dao, Cao Lan, Tày từ 13 năm nay để gây dựng khu du lịch sinh thái nổi tiếng Lavie Vũ Linh ở Ngòi Tu.

Một số “Pháp kiều” khác không hề có trong mình dòng máu Việt Nam nhưng số phận lại se duyên cho họ với mảnh đất này. Cái nhìn và quan hệ của họ với con người và văn hoá Việt Nam là dòng chảy ngược, khác biệt với thế hệ người Pháp ở Hà Nội trong thời kì thuộc địa. Tôi đã có cuộc phỏng vấn và ghi lại câu chuyện của hai người đàn ông “Pháp kiều” đang sinh sống tại Hà Nội:  Mottier Pierre – giáo viên toán ở trường Lycée Français Alexandre Yersin và Emmanuel Pannier – nghiên cứu sinh ngành nhân học.

Câu chuyện của  Emmanuel Pannier – nghiên cứu sinh ngành nhân học

“Tôi nghĩ có khoảng 80% người Pháp ở đây có ai đó trong gia đình đã từng đến Việt Nam. Ông ngoại tôi cũng là bộ đội, năm 1952 sang Việt Nam bị bắt 2 năm ở trên núi bản của người dân tộc Nùng và Tày. Nhưng ông chưa bao giờ kể với tôi về Việt Nam. Tôi đến đây không phải vì ông mà là do duyên thôi. Lần đầu đến Việt Nam làm nghiên cứu sinh trong một chương trình ở bản người Mường và làm ở Hà Nội. Sau khi hết chương trình, vẫn không hề có người yêu Việt Nam, không có gì ở Việt Nam nhưng tự nhiên cảm thấy có duyên và muốn tìm hiểu sâu hơn nên quyết định quay trở lại.

Hơn nữa, bản sắc có thể thay đổi và được tạo ra một phần bởi mối quan hệ xã hội. Ở Việt Nam, tôi cảm nhận các mối quan hệ rất sâu sắc. Khi đi mua sắm chẳng hạn. Ở Pháp, đó chỉ là quan hệ vật chất thôi. Còn ở đây, có thể mặc cả, nói chuyện, không chỉ là thương mại mà là có quan hệ trao đổi con người một chút. Hay nói đến việc ăn. Kiểu ăn cơm của Pháp rất nhanh chóng và chỉ dịp đặc biệt mới ăn nhà hàng. Còn ở đây, tớ thích được ăn mâm ngồi đất một cách thoải mái. Mọi người từ từ ăn, cùng nhịp độ, vừa nhìn nhau vừa hòa hợp. Ăn cơm cũng là một trao đổi giao lưu. Hay nói đến rượu. Trước khi đến Việt Nam, tôi không uống kể cả rượu vang. Nhưng bây giờ thì tôi có thể uống một thứ là rượu gạo của người Mường vì đây là một kiểu để chia sẻ được tình cảm. Ở Việt Nam, quan hệ trao đổi rất quan trọng và giúp tôi cảm nhận tính cộng đồng hơn ở Pháp.

Nhiều người bạn Pháp lấy vợ Việt Nam và cũng nhập gia tùy tục lắm, nhưng tất nhiên có những cái không chia sẻ được hết với vợ. Pháp kiều thích đi giao lưu ở bia hơi. Sống ở môi trường khác nên thỉnh thoảng vẫn cần gặp nhau trao đổi văn hoá của mình. Đối với bản thân mình, tôi thích nhất là đi ngồi cà phê đơn giản, không sành điệu, gần hồ hoặc đi ra khỏi thành phố, lên núi. Mỗi Pháp kiều đều có một địa chỉ riêng của mình trên núi, có một gia đình nuôi, có một nhà sàn để chia sẻ, giao lưu. Những lúc ngồi trên nhà sàn nhìn ra ban công nhìn ao cá, tiếng trẻ con chơi là lúc mình thấy sướng nhất. Tôi 30 tuổi đã có tóc bạc, nhưng các chú nuôi ở trên núi không có một sợi. Vì sao? Là vì cuộc sống thành phố quá căng thẳng. Tôi hay đi núi làm việc, thấy ở đó mọi người không có tiền, không có gì phát triển lắm nhưng có thể tự trồng rau, nuôi lợn rừng và cảm thấy giá trị cao hơn vì họ tự sản xuất nuôi được bản thân. Còn ở Pháp phải phụ thuộc vào mua bán, dịch vụ hết.”

Câu chuyện của Mottier Pierre - giáo viên toán

“Anh đến Việt Nam từ năm 1996 khi đi làm nghĩa vụ quân sự và được cử dạy học ở trường quốc tế Pháp. Trong gia đình anh chưa từng có ai đến châu Á. Đến năm 1998, anh lấy vợ là người Việt Nam, rồi sinh con. Tất cả hoàn toàn là ngẫu nhiên mà thôi. Những năm đầu ở đây, không phải khó khăn về cuộc sống nhưng rất khó khăn về hòa nhập văn hóa. Anh quyết định phải học tiếng Việt và không muốn bỏ cuộc. Nhưng ngày đó còn trẻ, anh ít kinh nghiệm. Anh nghĩ muốn học tiếng, phải giao thiệp với mọi người. Có lúc gặp được người tốt, tử tế giúp đỡ mình. Nhưng có lúc nói tiếng Việt bị mọi người trêu, mình nhạy cảm nên không chịu được.

Gia đình anh Mottier Pierre.

Khoảng năm 1997-1998, anh được mời đi ăn giỗ ở gia đình một người bạn. Một người trong gia đình anh ấy kể chuyện về cuộc cách mạng Việt Nam và lý do ông cụ tham gia kháng chiến chống Pháp. Đó là hồi nhỏ ông có một giáo viên người Pháp rất nghiêm khắc và ông không bao giờ hiểu ý nghĩa câu mà giáo viên đó đã nói với ông “Mày bị phạt”. Chính anh là giáo viên và anh không bao giờ nói ngôn ngữ như thế với học sinh. Vì câu nói đó, ông cụ đã tham gia cách mạng. Năm 1998, anh gặp một người Đức ở Sapa. Ông ấy hỏi anh có thấy xấu hổ khi đến đây không vì lịch sử của người Pháp ở Việt Nam. Lúc đó, anh thực sự thấy sốc và quả thực chưa bao giờ đặt cho mình câu hỏi đó vì thấy nó không phù hợp với thời đại. Anh đến Việt Nam sau thời kì đổi mới. Anh hiểu trong cuộc đời không thể quên hẳn quá khứ vì mình không thể sống mà không có nó. Nhưng cũng không thể cảm thấy quá nặng nề vì những gì đã qua đi.

Cũng giống như nhiều bạn trẻ bây giờ thích đi du lịch, trước đây, khi anh bắt đầu ra khỏi Pháp, anh muốn đi nhiều nước, gặp nhiều người. Nhưng sau hai năm ở Việt Nam, anh thấy có thể cả đời vẫn chưa đủ để hiểu hết văn hoá và những người xung quanh mình nên anh bỏ ý định đi khắp nơi. Hơn nữa, khi có vợ có con ở đây, anh thấy rất thoải mái.

Anh cũng thường gặp đồng hương Pháp ở Hà Nội vì mình không thể nào bỏ được cái gốc của mình. Nhưng anh cũng không muốn bị chê là không hòa nhập. Anh chơi với nhiều nhóm người khác nhau với những cái nhìn khác nhau. Nếu là một người nhập cư châu Á hay châu Phi ở Paris sẽ không ai nhìn mình lạ lẫm cả. Anh bây giờ ở đây cũng như vậy. Anh làm thư kí họp tổ dân phố, thường xuyên qua lại với hàng xóm nên cảm thấy đã hòa nhập được với khu phố của mình. Nhưng khi đi ra khỏi xóm, đến các nơi khác, mọi người vẫn nhìn anh là một người nước ngoài thôi. Ở trường anh có nhiều em học sinh là con lai. Thế hệ này khá đông và có bố mẹ đến Việt Nam từ những năm 1995-1996. Anh muốn xem thế hệ các em sẽ phát triển thế nào.

Hà Lan Anh