Phát hiện mới về tượng rồng ở đền thờ Lê Văn Thịnh

Trong bối cảnh đó thì việc tìm thấy những mảnh tượng mới trong khuôn viên đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh đã hé mở những kiến giải khá thú vị.

 

Pho tượng rồng hiện tại trong đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh.

 

Chứng tích bất ngờ 

Theo ông Nguyễn Đức Đam (75 tuổi) người được giao trông nom đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh thì vào năm 1995, khi xây dựng lại cổng cho chùa và đền, người dân xã Đông Cứu (huyện Gia Bình, Bắc Ninh) đã phát hiện ra hai khúc thân khác của bức tượng rồng, một là khúc thân vẫn còn nguyên vẹn vẩy và một là một bàn chân có 5 móng vuốt sắc nhọn, tất cả đều được làm bằng loại đá cát (sa thạch) giống như chất liệu của bức tượng rồng được thờ trong đền. Hai khúc thân này được tìm thấy cách nơi tìm thấy rồng đá năm 1991 khoảng 1,2m. Tuy nhiên, sau khi phát hiện được từng mảnh riêng lẻ, lo sợ đây là một cách trấn yểm của người xưa nên dân làng lại lặng lẽ chôn xuống, không dám tìm hiểu thêm.

Đến năm 2009, khi tiến hành trùng tu khu di tích đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh (bao gồm cả chùa và đền) - một trong những công trình trọng điểm chào mừng 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Ban quản lí di tích Bắc Ninh đã cho tiến hành khai quật khảo cổ và thu được khá nhiều cổ vật quan trọng, trong đó có hai khúc thân rồng trên.

Đoàn khai quật đã huy động tới 4 cán bộ khảo cổ, lịch sử cùng 14 nhân công địa phương tiến hành khai quật trong 10 ngày với 5 hố thăm dò có tổng diện tích 30m2. Ngay ở hố nằm sát khu vực đường lên khu di tích đã được phát hiện được một khúc thân rồng, dài 50cm, trên mình có vẩy, phần thân tương đối tròn, đường kính 30cm, chất liệu đá cát; một phần chân hoàn toàn nguyên vẹn dài 60cm, cao 35cm, rộng 40cm, có móng vuốt sắc nhọn bám chặt vào thân, chất liệu và phong cách tạo tác hoàn toàn trùng với chất liệu và phong cách tạo tác khối rồng đá phát hiện năm 1991 hiện được đặt trong khu đền chính.

Theo ông Nguyễn Văn Đáp và ông Nguyễn Khắc Thuận - thành viên tổ khai quật thì ở những hố còn lại, đoàn còn phát hiện thêm được một mảnh đuôi của con sấu đá dài 50cm, rộng 34 cm, chất liệu đá xanh. Căn cứ vào phong cách điêu khắc và chất liệu thì khúc đuôi sấu đá này có niên đại khoảng thế kỷ XVII - XVIII.

 

Đội khai quật khảo cổ đang tiến hành đào hố thám sát trong khuôn viên đền. (Ảnh: T.L)

 

Từng tồn tại một công trình cực lớn

Tiến sỹ Nguyễn Đương Bắc - Phó GĐ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh nhận định, dựa vào số lượng hiện vật, niên đại, địa tầng của các hố khai quật với nhiều điểm tương đồng đã phần nào cho biết những thăng trầm của khu di tích.

“Từ những dấu vết thu thập được, đặc biệt là hệ thống gốm sứ thời Lê như chân đèn, những mảnh lư hương, trang trí kiến trúc như đầu rồng đất nung, sấu đất nung, đuôi sấu đá... chúng tôi đi đến nhận định về một ngôi đền thờ Lê Văn Thịnh thời Hậu Lê với quy mô kiến trúc khá lớn và đồ sộ. Quy mô cụ thể cần thời gian mới có thể làm sáng tỏ được nhưng chắc chắn lớn hơn rất nhiều lần ngôi đền hiện nay". - Tiến sỹ Nguyễn Đương Bắc.

Về niên đại, dựa vào hệ thống hiện vật Hán (TK I - II) và gốm sứ thời Lý, Trần, Lê Sơ, Hậu Lê, Nguyễn... cho thấy khu vực đền thờ hiện nay từng là một khu vực có dân cư sinh sống từ lâu đời. Riêng khu đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh hiện nay đã tồn tại từ những thế kỷ XI - XII. Trong nhiều thời kỳ liên tiếp khu di tích này đã được trùng tu, tôn tạo và trải qua nhiều lần thay đổi kết cấu kiến trúc cho đến hiện nay.

Đối sánh với lịch sử điều này hoàn toàn phù hợp vì sau khi Thái sư Lê Văn Thịnh bị trọng tội "hóa hổ hại vua", dinh thất của ông đã biến thành chùa (hoá gia vi tự). Đến thời Lê, trên dinh thất của ông được nhân dân địa phương dựng lên ngôi đền có quy mô lớn để thờ. Ngoài ra, các triều đại sau cũng đã liên tục trùng tu, tôn tạo. Điều đó càng cho thấy, trong lòng đất khu di tích còn rất nhiều hiện vật gốm, sứ, đá, đất nung mang nhiều niên đại khác nhau.

"Từ những dấu vết thu thập được, đặc biệt là hệ thống gốm sứ thời Lê như chân đèn, những mảnh lư hương, trang trí kiến trúc như đầu rồng đất nung, sấu đất nung, đuôi sấu đá... chúng tôi đi đến nhận định về một ngôi đền thờ Lê Văn Thịnh thời Hậu Lê với quy mô kiến trúc khá lớn và đồ sộ. Quy mô cụ thể cần thời gian mới có thể làm sáng tỏ được nhưng chắc chắn lớn hơn rất nhiều lần ngôi đền hiện nay" - ông Bắc nói.

 

Phần thân còn nguyên vảy và một phần chân tượng rồng tìm thấy dưới hố khai quật trước cổng đền.

 

Có hai "cụ rồng"?

Ngay sau khi phát hiện ra hai khúc thân mới của tượng rồng, đoàn khai quật đã cho tiến hành lắp ráp với tượng rồng đang được thờ trong khuôn viên đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh nhưng không khớp. Hiện tại, phần chân của tượng rồng vẫn đang được để bên cạnh miếu thờ "cụ rồng".

Ông Nguyễn Khắc Thuận nhận định: "Bản thân tôi tin là trong lòng đất vẫn còn những khúc khác và xem ra không hẳn chỉ có một "cụ rồng" như đã biết".

Ông Lê Viết Nga, Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh cho rằng, pho tượng rồng độc đáo ở đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh mang nhiều dáng dấp của nghệ thuật điêu khắc thời Lê hơn là thời Trần như một số kiến giải trước đây. Ông hoàn toàn phản đối giả thiết cho rằng pho tượng "miệng cắn thân, chân xé mình" do chính Thái sư Lê Văn Thịnh cho tạc như một lời oán thán vua Lý.

Cá nhân ông cũng thấy khối tượng thờ là một chỉnh thế khá cân đối và hoàn hảo, nếu thiếu cũng là một phần rất nhỏ. Hai bên thân tượng có vết cắt khá gọn nhưng tượng vẫn thể hiện rõ tính chỉnh thể của nó. Hai chân sau của tượng đã quặp và ẩn sát vào thân chứ không tách rời như thường thấy.

"Rất có thể lúc tạc pho tượng này, người thợ đã có chủ ý "khuôn" pho tượng vào như thế. Đó cũng chính là lí do vì sao khi ghép những mảnh mới tìm thấy vào pho tượng thì không ăn nhập. Như vậy là có khả năng đây là phần thân của một tượng rồng khác" - ông Nga cho hay.

Ông Nga cũng cho biết thêm, có khả năng khu đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh thời Hậu Lê có một số pho tượng rồng trong đó pho tượng hiện có là tượng chủ.

 

Hà Tùng Long