Tâm lý học đường: Khoảng trống giữa chủ trương và năng lực thực thi

Thông tư 18/2025/TT-BGDĐT (hiệu lực từ 31/10/2025) hướng dẫn công tác tư vấn học đường và công tác xã hội trong trường học, nhấn mạnh nguyên tắc lấy người học làm trung tâm, yêu cầu bảo đảm an toàn và bảo mật thông tin, đồng thời định hướng việc bố trí điều kiện tổ chức hoạt động tư vấn tại cơ sở giáo dục. Nhưng ở nhiều nơi, việc thực hiện vẫn mắc kẹt vì thiếu nhân sự, hạn chế kinh phí và lúng túng về mô hình vận hành. Hệ quả là phòng tư vấn dễ tồn tại cho đủ, hoặc chỉ hoạt động khi sự cố đã xảy ra, trong khi mục tiêu quan trọng nhất của tư vấn học đường lại là phòng ngừa – hỗ trợ sớm.

Trong bối cảnh đó, các mô hình phối hợp với đơn vị chuyên môn độc lập đang được một số cơ sở giáo dục cân nhắc như giải pháp bổ trợ, giúp tăng năng lực sàng lọc - tham vấn, phòng ngừa và hỗ trợ giáo viên, phụ huynh mà không đòi hỏi nhà trường phải duy trì bộ máy tâm lý thường trực.

Khó khăn tâm lý tuổi học đường, áp lực ba bên: giáo viên – nhà trường – phụ huynh

Ở bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông, học sinh trải qua giai đoạn biến động mạnh về thể chất, cảm xúc và quan hệ xã hội. Áp lực học tập, kỳ vọng của gia đình, va chạm bạn bè, cùng tác động của môi trường số khiến nhiều em xuất hiện các biểu hiện như căng thẳng kéo dài, thu mình, giảm hứng thú, rối loạn giấc ngủ, hoặc khó khăn trong giao tiếp.

Điểm đáng lưu ý là các biểu hiện này hiếm khi đứng một mình. Chúng thường chịu tác động đồng thời từ gia đình – nhà trường – bối cảnh xã hội; vì vậy, việc hỗ trợ tâm lý học đường trở thành bài toán liên ngành, đòi hỏi sàng lọc sớm, tham vấn phù hợp, và cơ chế phối hợp rõ ràng. Nếu thiếu quy trình và đầu mối chuyên môn, nguy cơ bỏ lọt trường hợp cần hỗ trợ là điều khó tránh.

Ở tuyến đầu, giáo viên chủ nhiệm thường là người đầu tiên nhận ra sự thay đổi ở học sinh. Nhưng ngoài nhiệm vụ giảng dạy, họ còn phải xử lý nhiều tình huống phức tạp khác, trong khi ranh giới giữa hỗ trợ sư phạm và can thiệp tâm lý chuyên môn không dễ xác định. Khi thiếu hệ thống tham chiếu (ai phụ trách, can thiệp thế nào, đến mức nào…), giáo viên buộc phải dựa vào kinh nghiệm cá nhân - một lựa chọn rủi ro, nhất là với các tình huống nhạy cảm liên quan bạo lực, tự hại, xâm hại hoặc khủng hoảng.

Ở cấp quản lý, ban giám hiệu chịu áp lực kép: vừa bảo đảm an toàn trường học, vừa đối mặt nguy cơ truyền thông và trách nhiệm pháp lý nếu xử lý không đúng. Nghị định 80/2017/NĐ-CP về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện và phòng chống bạo lực học đường đặt ra yêu cầu về phòng ngừa, hỗ trợ, can thiệp; khi xảy ra vụ việc, nhà trường cần đánh giá sơ bộ, phối hợp chăm sóc – tư vấn, thông báo kịp thời với gia đình và cơ quan liên quan khi vượt quá khả năng.

Với phụ huynh, rào cản thường nằm ở nhận diện và quyết định. Nhiều gia đình lo con bị "gắn nhãn", thiếu thông tin chuyên môn, băn khoăn về chi phí và kênh hỗ trợ đáng tin cậy. Sự do dự này có thể khiến cơ hội can thiệp sớm bị bỏ qua, trong khi khó khăn tâm lý, nếu kéo dài, có xu hướng lan sang học tập, hành vi và quan hệ xã hội.

Khung pháp lý đã có, nhưng thực thi vướng nguồn lực và quy trình

Về mặt quy định, tư vấn học đường đã được đặt trong khung văn bản liên ngành. Thông tư liên tịch 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT nêu nhiệm vụ tư vấn liên quan đến sự phát triển thể chất và tinh thần của học sinh; Thông tư 18/2025/TT-BGDĐT tiếp tục cụ thể hóa điều kiện triển khai như không gian tư vấn bảo đảm riêng tư, kế hoạch hoạt động, kinh phí và cơ chế phối hợp nhà trường - gia đình - đơn vị liên quan.

Tuy nhiên, nhiều trường vẫn kẹt ở ba điểm: thiếu người làm đúng năng lực, thiếu ngân sách vận hành ổn định, và thiếu quy trình phối hợp/chuyển tuyến khi gặp ca phức tạp (tự hại, bạo lực, xâm hại, khủng hoảng). Bên cạnh đó, bảo mật vừa là yêu cầu nghề nghiệp vừa gắn với quyền trẻ em; nếu không có nguyên tắc phân quyền và chia sẻ tối thiểu, thông tin nhạy cảm rất dễ bị lan truyền trong môi trường học đường nhiều tương tác, làm giảm niềm tin của phụ huynh và khiến học sinh ngại tìm đến hỗ trợ.

Khi mô hình phối hợp trở thành hướng mở

Trong bối cảnh còn nhiều khó khăn, một hướng tiếp cận đang được nhiều nơi cân nhắc là mô hình phối hợp với đơn vị chuyên môn độc lập. Trọng tâm của cách làm này không phải thay thế vai trò giáo dục của nhà trường, mà lấp khoảng trống chuyên môn ở các hoạt động phòng ngừa, sàng lọc sớm, tham vấn và kết nối chuyển tuyến khi cần thiết - đồng thời tạo điểm tựa tham chiếu cho giáo viên trong xử lý tình huống.

Trên thực tế, các mô hình "chuyên viên định kỳ tại trường" hay "phòng tâm lý học đường lưu động" giúp nhà trường linh hoạt hơn về tần suất, phạm vi và chi phí, thay vì phải duy trì một bộ máy thường trực. Phòng khám Chuyên khoa Tâm thần Merak là một trong những đơn vị tiên phong, đang triển khai hướng phối hợp này tại một số trường theo kế hoạch định kỳ, tập trung vào khảo sát, đánh giá hiện trạng, tham vấn cá nhân/nhóm, sàng lọc nguy cơ và tập huấn cho giáo viên, phụ huynh. Về nguyên tắc, mọi mô hình phối hợp đều cần bám sát yêu cầu pháp lý và chuyên môn: tôn trọng quyền riêng tư học sinh, không "bệnh lý hóa" khó khăn tâm lý thông thường, có cơ chế đồng thuận và phối hợp gia đình - nhà trường, và quy trình chuyển tuyến rõ ràng.

Chăm sóc sức khỏe tinh thần học đường là bài toán dài hạn, không thể giải bằng can thiệp rời rạc hay đối phó theo sự vụ. Khung pháp lý ngày càng cụ thể hơn, nhưng khoảng trống nằm ở năng lực triển khai: nhân lực, kinh phí và quy trình phối hợp. Khi các yếu tố này được thoả mãn đúng cách, tư vấn học đường sẽ không còn là một căn phòng mang tính biểu tượng, mà trở thành một cấu phần thiết yếu của giáo dục toàn diện - nơi học sinh được hỗ trợ kịp thời trước khi khó khăn tâm lý chuyển thành khủng hoảng.

Thông tin liên hệ:

Phòng khám chuyên khoa tư vấn và chăm sóc sức khỏe tâm thần Merak

Website: Merak.vn

Địa chỉ: Biệt thự B3, Làng hoa Thuỵ Khuê 14 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà Nội

Hotline: 096 1715858

Phòng khám chuyên khoa tư vấn và chăm sóc sức khỏe tâm thần Merak