Vũ Xuân Tửu - Người “đãi vàng” ở bản Pi Át

Ông bảo: Làm cái anh viết truyện ngắn mà kiếm được 1 chi tiết đắt kể cũng là thành công, là có khả năng nhặt những hạt vàng trong cuộc sống. Ấy vậy mà cái anh Vũ Xuân Tửu - nhà văn mang sắc phục công an ở xứ Tuyên lại nhặt được khá nhiều vàng…

Người nghệ sỹ cặm cụi đi nhặt vàng

Trong bộ ba truyện ngắn của Vũ Xuân Tửu đạt giải nhất cuộc thi của Tạp chí Văn nghệ Quân đội,  “Chuyện ở bản Pi Át” được bạn đọc chú ý hơn cả, một phần vì nó được đăng trong số tổng kết cuộc thi, nhưng thực chất là truyện ngắn này chứa trong nó nhiều “hạt vàng”- những chi tiết rất đắt mà tác giả đã dụng công.

“Chuyện ở bản Pi Át” là chuyện kể về số phận người lính trong chiến tranh, dẫu mô típ chuyện đơn giản, giọng kể nhẹ nhàng thủ thỉ, nhưng nó không đơn thuần là bài ca lãng mạn về chiến tranh. Đó là sự mất mát, là sự hy sinh gian khó, là sự khắc nghiệt của chiến tranh với người lính.

Vũ Xuân Tửu đã cho người đọc thấy một bộ mặt khác của chiến tranh khi tả đoạn đồng đội của Khấu đem quân tư trang của anh về trả cho gia đình: “Biên bản ghi : áo may ô cũ: 2 cái, quần đùi: 3 cái (2 cũ, 1 mới), khăn mặt cũ:1 cái, giầy vải cũ loại II: 1 đôi, ba lô cũ loại II: 1 cái (tổng cộng 5 thứ)… Hỏi: Không có quần áo dài à? Thì mới biết, chiến sỹ trước khi ra trận quân phục mới để lại hậu cứ cho đồng đội. Còn mình chỉ mặc quân phục cũ và cầm súng ra đi”.

Ngoài chi tiết liệt kê quân tư trang của liệt sỹ Khấu đã nêu, tác giả còn làm người đọc rưng rưng khi kể Khấu dù to khỏe nhưng luôn xung phong xin khiêng phía sau cáng chở tử sỹ. Vì: “Tử sỹ để lâu ngày, đã rữa ra, lúc khiêng lên dốc… dốc ngược, thì nước vàng chảy theo đòn khiêng xuống vai, cứ phải lấy lá mà quệt đi, cho khỏi thấm vào áo”.

Gặp Vũ Xuân Tửu ở Quảng Bá khi đang tham dự lớp bồi dưỡng khóa 1 của Trung tâm viết văn Nguyễn Du, hỏi làm thế nào anh “nhặt” được nhiều “hạt vàng” đem vào truyện của mình thế. Nhà văn ngoại ngũ tuần thật thà:  “Nhờ mấy chục năm ghi chép tích cóp, đến khi vào trại sáng tác thì cứ lôi ra dùng thôi, chẳng biết có đắt giá hay không”…

Bìa tác phẩm "Chuyện ở bản Piát.

Đấy, tất cả bí kíp thành công của anh chỉ vậy, cứ sống, cứ đi, cứ ghi chép rồi khắc “có vàng”. Ngay như cái chi tiết quân tư trang của liệt sỹ Khấu mà độc giả, rồi không ít nhà phê bình khen tấm tắc cũng là do: “Một hôm tôi theo bè bạn đi chơi, vào nhà một anh hỏi thăm tình hình gia đình mới thấy một bảng di sản của liệt sỹ gửi về, mình đọc rất xúc động. Tại sao một người ra chiến trận lại hy sinh cao cả như thế? Nó ngấm vào mình, về sau đi vào trại sáng tác của tạp chí Văn nghệ quân đội ở Đại Lải năm 2005, viết về đề tài lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng, tự nhiên nghĩ đến chi tiết đó, mới ngồi vào viết”.

Hay như chi tiết Vũ Xuân Tửu kể Khấu xung phong khiêng phía sau cáng chở tử sỹ cũng nhờ “nghe ông chú từng chiến đấu bên Lào nói chuyện khiêng tử sỹ ở mặt trận, tử thi để lâu nên chảy nước vàng xuống người khiêng cáng đi sau”…

Cái cặm cụi, cần cù tích cóp của Vũ Xuân Tửu còn thể hiện ở những quan sát tinh tế đời sống hàng ngày. Câu nói của cô Phái: “Ông chủ phải tựa vào cột chủ” chân chất mà sâu nặng như bản tính của người dân miền núi. Đó chính là kết quả của cái “vốn” phong phú về cuộc sống, về văn hóa của các dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc, mà anh đã chịu khó tích cóp, sau mấy chục năm lăn lộn khắp một dải biên cương, từ Hà Giang đến Lào Cai, Cao Bằng.

Không chỉ ở tác phẩm “Chuyện ở bản Pi Át”, trong truyện “Cỏng hò” và “Bí mật cuốn gia phả”, Vũ Xuân Tửu cũng ghi dấu bằng những chi tiết ấn tượng, đọc mà nhớ. Ví dụ ở “Cỏng hò”, anh miêu tả người lính tên Vần, rời chiến trường về nhà thì vợ đã có con với người khác. Đau quá, ức quá, Vần mới mang dao ra bờ suối mài cho xả hết đau đớn, bức bối trong lòng. Chi tiết anh Vần mài dao được Vũ Xuân Tửu chau chuốt khá kỹ lưỡng và thuyết phục người đọc, bằng lối miêu tả rất gợi: “Trưa đến chiều, Vần mài dao nhọn đi săn, dao ba thái rau, dao tư chặt cây, dao năm phát cỏ và dao thái chuối dài như thanh mã tấu. Gió không thổi, nên tán lá, cơi lá xổ bên suối thôi không xào xạc. Suối vẫn chảy mà thôi không róc rách. Chỉ có tiếng mài dao khoèn khoẹt và mùi khen khét của đá cháy và lưỡi dao bị chà xát nóng lên,… Đống bột đá mài nhão nhoét, lấp lánh những hạt thép, đã to như đống cứt nghé. Người ta ngửi thấy mùi tanh tanh, thoang thoảng đâu đó…”.

Đường văn muộn màng

Tháng 1/2007, khi Tạp chí Văn nghệ Quân đội công bố kết quả cuộc thi truyện ngắn (năm 2005-2006) thì cái tên Vũ Xuân Tửu còn khá lạ lẫm với bạn đọc cả nước.

Vũ Xuân Tửu xuất hiện lặng lẽ trên văn đàn bắt đầu từ những năm 90 của thế kỷ trước, với một số truyện ngắn, bút ký đăng trên Tạp chí Văn nghệ Công an nhân dân, Tạp chí Văn nghệ Tuyên Quang. Song, chính bộ ba truyện ngắn: “Chuyện ở bản Pi Át”, “Cỏng hò”, “Bí mật cuốn gia phả” được Ban giám khảo cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, gồm những nhà văn tên tuổi như Nguyễn Bảo, Khuất Quang Thụy, Chu Lai, Ma Văn Kháng... trao giải Nhất là bước ngoặt quan trọng đối với cuộc đời cầm bút của Vũ Xuân Tửu.

Có thể nói, đó là kết tinh đời văn khá dài của Vũ Xuân Tửu, nó như sự bứt phá thần tốc. Đọc ba truyện này, so sánh với các tác phẩm trước đó của anh (được trích đăng trong tuyển tập truyện ngắn Mồ hôi của đá), ta có cảm giác đó là 2 giọng văn khác hẳn. Phần nhiều tác phẩm trước khi Vũ Xuân Tửu “nổi tiếng” có vẻ giống như những ghi chép dọc đường của anh nhà văn tỉnh lẻ. Mà có lẽ thế thật, bởi chính anh Tửu cũng giãi bày rằng, mình “tập viết văn” trong nhiều năm. Mỗi ngày viết mấy trang, bản thảo viết đi viết lại mấy lần... Lần nào cũng viết tay, không đánh máy, dẫu máy tính thì đã sắm từ lâu lắm rồi, từ cái thời nó là đồ dùng xa xỉ của những viên chức ở tỉnh miền núi Tuyên Quang.

Chẳng biết có phải vì nghiệp văn hơi muộn không, mà nhà văn chẳng còn trẻ nữa quyết định tấn công sang mảnh đất của tiểu thuyết. Như anh nói là: Nếu truyện ngắn là khẩu súng lục thì tiểu thuyết là khẩu thần công của văn chương. Và cũng vì, có nhiều chi tiết không dùng hết ở thể loại truyện ngắn nên phải chuyển sang tiểu thuyết…

Khởi đầu cuộc “xâm lấn” này là tiểu thuyết ngắn “Hình bóng đàn bà”. Năm 2008 là sự ra đời của tiểu thuyết “Chuyện trong làng ngoài xã”. Và một số tác phẩm dự định.

Biết quyết định của Vũ Xuân Tửu, sao cứ thầy bồn chồn. Chả biết có bao nhiêu hạt vàng cuộc sống sẽ được dồn nén trong những tác phẩm dài của anh sau này. Lại cứ nhớ tiếng tính tẩu của cô Phái ở bản Pi Át…

Hà Thành