Đừng nghĩ chỉ cá chép sống mới "đưa" ông Táo lên trời được!

Trước kia, tục cúng cá chép sống xuất hiện ở một số làng quê và đô thị với mật độ dân cư thưa thớt, sông ngòi ao hồ tự nhiên nhiều, con người chịu ảnh hưởng cao bởi lễ giáo thành một phong tục đẹp nhưng giờ đây cuộc sống đô thị đông đúc, sông hồ ít ỏi, ô nhiễm, con người thiếu chiều sâu văn hóa, hiểu biết thì tục thả cá chép không còn như xưa.

Ngày 23 tháng Chạp, đa phần người dân thả cá vàng, phi lên cầu "ném" cá xuống, vừa vi phạm luật giao thông khi dừng đỗ xe trên cầu, gây cản trở giao thông, gây va chạm cãi cọ vừa sai lệch về văn hóa, tín ngưỡng, làm ô nhiễm môi trường sống nghiêm trọng. Cùng với việc thả cá, người ta còn đổ tàn hương, bụi bay mù mịt vào người tham gia giao thông chẳng những gây nguy hiểm mà còn tạo thành hình ảnh phản cảm.

Cá vàng được mua để cúng Táo quân chứ không phải cá chép

Ông Công ông Táo trong tín ngưỡng người Việt là câu chuyện tâm linh, tinh thần.... vậy có lẽ chỉ cần những vật tâm linh như cá chép giấy. Cá thật, dù bơi hoặc chết cũng ở dưới sông còn Táo quân thuộc về tâm thức. Cá chép giấy đốt thành khói bay lên trời chắc mới "đưa" được ông Công ông Táo lên chầu Ngọc Hoàng!

Nôm na là vậy và đã xuất hiện nhiều cuộc tranh cãi cả của dư luận cả giới chuyên môn, nghiên cứu chỉ để trả lời câu hỏi: Cá chép sống hay cá chép giấy "đưa" được ông Táo lên Thiên Đình?

Theo quan niệm dân gian, cá chép thật sau khi làm lễ được thả phóng sinh mang nhiều ý nghĩa. Ngoài việc đưa ông Táo về chầu trời thì tục lệ phóng sinh còn đề cao tinh thần hướng thiện, khơi lòng hiếu sinh, từ bi. Chính vì mang nhiều ý nghĩa như thế nên tục thả cá chép cũng cần được thực hiện đúng cách, bằng cả cái tâm thành kính, hướng thiện của con người chứ không thể làm cho có hoặc theo "phong trào", theo "mốt"!

Nhiều địa phương, gia đình chỉ cúng cá chép giấy

Nếu không chọn được cá chép khỏe mạnh, điểm thả là sông hồ tự nhiên đủ điều kiện cá sống được, người thực hiện nghi thức "phóng sinh" với tinh thần vui vẻ, hướng thiện, thành kính thì có lẽ nên thay bằng việc cúng cá chép giấy cho phù hợp điều kiện, cuộc sống hiện đại. Đừng nhất nhất mua và thả cá vàng, thả luôn túi nilon ra ao hồ, sông suối. Tệ hơn, người nọ canh chừng người kia vừa "phóng sinh" cá thì vợt mang ra chợ bán.

Theo họa sỹ, nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Yên – Giám đốc Trung tâm UNESCO văn hóa – dòng họ và gia đình Việt Nam, ở Việt Nam từ xưa mọi người cũng đốt mã cá chép chứ không bày cá sống vào mâm cúng, cũng không thả cá chép sống. Tới thời nhà Nguyễn mới có việc thả cá chép sống và trở thành tục lễ đến ngày nay.

Những ngày qua, tràn ngập hình ảnh người dân "phóng sinh" cá vàng (thay vì cá chép) làm ô nhiễm sông hồ thì dân tình mới hay đó là "mốt" chứ cách đây dăm năm, từng có "mốt" cúng cá chép giấy thay vì cá sống với lý do rất "thuận tự nhiên" là năm ấy rét đậm, khan hiếm cá chép mà cá vàng thì chưa được "sáng tạo" để cúng, thả như bây giờ.

"Có người lại cho rằng thả càng nhiều cá chép, hay cá chép càng to càng tốt. Việc này không đúng, thực ra nhiều nhất chỉ 3 con là đủ. Lễ nào cũng vậy, quan trọng nhất là tấm lòng thành, chứ không phải mâm cao cỗ đầy, càng nhiều lễ vật thì càng thiêng" – GS Nguyễn Chí Bền chia sẻ.

Ở mỗi vùng miền của đất nước, tục cũng cá chép vào 23 tháng Chạp diễn ra theo một bản sắc riêng, không có cách thực hành tín ngưỡng cúng Táo quân được quy định như một chuẩn mực. Chính vì thế, phần lớn con người thực hiện theo điều kiện, nhận thức của cá nhân, gia đình, vùng miền.

Quan niệm cúng Táo quân bằng cá chép giấy cũng đúng mà cá chép thật cũng đúng. Chỉ có "ném" cá từ trên cầu, làm ô nhiễm môi trường, theo "trào lưu" thay vì lòng thành kính... là không một ai, không một vùng văn hóa nào có thể khuyến khích!

T. Nam