Nguồn gốc Tết Đoan Ngọ
Tết Đoan Ngọ còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau là một trong những ngày Tết truyền thống tại Việt Nam, Triều Tiên, Trung Quốc.
Theo phong tục cổ truyền Việt Nam, Tết Đoan Ngọ mồng 5 tháng Năm là một trong những ngày lễ tưởng nhớ tới tổ tiên do đó trong số các vật phẩm dâng cúng không thể thiếu bánh tổ (tổ tiên). Đặc biệt, đây còn là ngày lễ thiêng liêng trong tâm thức người Việt Nam, đó là ngày giỗ Quốc mẫu Âu Cơ.
![]() |
|
Ăn rượu nếp và các loại quả có vị chua, chát để cho bệnh tật tiêu trừ, trùng độc, sâu bọ sẽ chết… |
Nếu như mồng 7 tháng Giêng là ngày tế mẫu với câu ca: “Mồng Bảy trong tiết tháng Giêng/Dân hiền tế lễ trống chiêng vang trời/ Anh em Bách Việt ta ơi/ Ngày xuân thong thả tới nơi xem tường/ Ấy ngày hội tế Mẫu Vương/ Người sinh nòi giống Nam phương đó mà” thì cứ đến gần ngày mồng 5 tháng Năm dân gian lại nhắc nhau bằng câu ca dao: “Tháng Năm nhớ Tết Đoan Dương/ Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang”.
Tết Đoan Ngọ còn là ngày lễ thể hiện tính nhân văn giữa người với người, sự biết ơn của con cháu với ông bà, cha mẹ, người bệnh với thày thuốc, học trò với thày giáo nên có tục học trò đi tết thày, con rể đi tết bố mẹ vợ… Trong dân gian có câu ca dao rằng: “Mồng 5 ngày Tết không đáo đến cửa nhà thờ/ Còn hiếu trung chi nữa mà chờ rể, con”.
Dân gian còn cho rằng vào ngày này, các loài rắn đều lẩn trốn đi hết nên mới có câu thành ngữ “len lét như rắn mồng 5”.
Vì sao Tết Đoan Ngọ còn gọi là Tết giết sâu bọ?
Với người Việt, Tết Đoan Ngọ là thời điểm giữa năm, thời tiết chuyển mùa nên dễ sinh bệnh dịch, do đó có các nghi thức trừ tà, tránh bệnh như tắm nước lá mùi, treo cây ngải cứu trừ ma quỷ, đeo "bùa tui bùa túi", nhuộm móng tay, móng chân rồi uống các nước giải độc (nấu từ lá ích mẫu, vối, cối xay, gừng…), uống rượu xương bồ, ăn rượu nếp và các loại quả có vị chua, chát để cho bệnh tật tiêu trừ, trùng độc, sâu bọ sẽ chết… Cho nên tết này còn gọi là Tết giết sâu bọ, là một nghi thức nhằm cân bằng âm dương.
Một số nghi thức trong Tết Đoan Ngọ của người Việt cũng mang dấu ấn của văn hóa nông nghiệp, có thể thấy qua một số tục lệ như tục khảo cây lấy quả được tiến hành đúng giờ Ngọ (12 giờ trưa). Một người leo lên cây, một người đứng dưới gốc cầm dao tra hỏi tại sao cây ra ít quả (hoặc không ra quả), nếu cứ như vậy sẽ bị chặt hạ. Người trên cây giả giọng van xin, hứa trong mùa tới sẽ ra thật nhiều quả. Sau đó người ở dưới hỏi số lượng quả mà cây sẽ sinh trưởng, người phía trên đại diện cho cây trả lời nhiều hay ít tùy theo loại cây và ước vọng của người trồng…
Cho đến nay nhiều người vẫn nhầm lẫn Tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ Trung Quốc và xuất phát từ việc tưởng nhớ đến cái chết của Khuất Nguyên - một vị quan của nước Sở cách đây hơn 2.000 năm. Chính vì thế mà nhà thơ trào phúng Hồ Trọng Hiếu (Tú Mỡ) từng viết rằng: “Cái cụ Khuất bên Tàu/ Chết từ hồi tam tổ/ Có quan hệ gì ta/ Mà sao phải ăn giỗ/ Mồng 5 khỏe ăn càn/ Mồng 6 ốm nhăn nhó/ Có lỡ chết bỏ đời/ Thì lại cho tại số”.
Ngay người Trung Quốc đến nay vẫn chưa thống nhất trong việc giải thích nguồn gốc của ngày tết này, có người cho rằng một số lễ tết của Trung Quốc như mồng 2/2 âm lịch (Lễ Đầu Rồng), mồng 5/5 (Tết Đoan Ngọ)… liên quan đến sự sùng bái thiên văn thời nguyên thủy. Cụ thể là chòm sao Thương long, vào ngày hạ chí mọc ở chính nam (thuộc dương vị) nên có tục tế Thương long, đây là phát khởi của Tết Đoan Ngọ.
Thực ra Tết Đoan Ngọ có từ trước khi xảy ra câu chuyện của Khuất Nguyên, và xuất phát từ văn hóa của cộng đồng người Bách Việt cổ mà người Lạc Việt, tổ tiên của chúng ta là một bộ phận cấu thành của cộng đồng đó.
Trong một năm, dương khí cao nhất vào tháng Ngọ (tháng giữa năm, tức tháng 5). Như vậy, dương khí đạt cực điểm vào giờ Ngọ của ngày Ngọ đầu tiên trong tháng Ngọ, đây chính là thời điểm giữa năm vì thế trong dân gian nó còn được gọi là Tết giữa năm.
Điều thú vị là nếu xét theo âm lịch mà Việt Nam, Trung Quốc… vẫn đang sử dụng như hiện nay thì giữa năm phải là một ngày của tháng 6 âm lịch chứ không thể ngày là ngày mồng 5 tháng 5 được. Vì vậy nguồn gốc của ngày giữa năm mồng 5 tháng Năm chính là theo một loại lịch cổ của người Bách Việt được xây dựng trên cơ sở văn hóa nông nghiệp.
Điều này hiện vẫn để lại một số dấu tích như qua cách gọi tên tháng (Một, Chạp, Giêng, Hai…), hay những từ chỉ ngày đầu tháng là “mồng” (mồng một, mồng hai…), ngày giữa tháng là “rằm” (gần âm với ngôn ngữ một số dân tộc như “ranam” (tiếng Chăm), “sạc klam” (Khmer), “Klam” (Bana)… đều chỉ ngày có đêm trăng sáng nhất).
Lịch cổ của người Bách Việt còn thể hiện qua cách gọi bằng hệ đếm can chi. Trái với những suy nghĩ quen thuộc cho rằng hệ can chi có nguồn gốc từ Trung Quốc, nó lại có nguồn gốc từ phương nam nông nghiệp. Tên gọi các con vật (hệ chi) trong tiếng Hán chỉ là từ phiên âm của những từ trong nền văn hóa phương nam.
Tháng Tý được nhắc đến ở trên là ứng vào tháng 11 theo âm lịch mà chúng ta hiện nay đang sử dụng. Nhưng nếu theo cách tính loại lịch của người Bách Việt thì tháng này gọi là tháng Một, tháng 12 âm lịch gọi là tháng Chạp, tháng 1 âm lịch gọi là tháng Giêng… Cách gọi này của người Việt cổ vẫn còn được sử dụng trong dân gian và theo cách tính của loại lịch này thì ngày Tết Đoan Ngọ mồng 5/5 mới đúng là ngày giữa năm, ngày nóng nhất trong năm.
Nếu theo cách tính của âm lịch mà chúng ta và một số nước như Trung Quốc, Hàn Quốc… đang dùng hiện nay thì tháng đầu năm là tháng Dần (tháng 1 âm lịch). Như vậy đến giữa năm phải là tháng Mùi (tháng 6 âm lịch) chứ không phải là tháng Ngọ như lịch của người Bách Việt. Do đó nói Tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ văn minh Bách Việt mới chính xác.
Cách tính năm theo lịch cổ của người Bách Việt còn lưu lại dấu vết ít nhiều cho đến thời kỳ sau này. Ví dụ theo sách Đại Nam nhất thống chí thì đến đầu thế kỷ XIX người dân ở Bất Bạt (nay thuộc Ba Vì, Hà Nội), Mỹ Lương (nay thuộc huyện Chương Mỹ, Hà Nội) “hàng năm lấy tháng 11 làm tháng đầu năm, hằng tháng lấy ngày mồng 2 làm ngày đầu tháng, gọi là tháng lui, ngày tiến”.
Tin sáng 16/3: Dùng xe điện có phải kiểm định khí thải như xe xăng? Đề xuất 3 trường hợp thuộc diện tiêm chủng bắt buộc từ 1/7
Thời sự - 32 phút trướcGĐXH - Theo quy định hiện hành, xe điện không thuộc đối tượng phải kiểm định khí thải, do không phát sinh khí thải trong quá trình vận hành; Dự kiến, sẽ có ba nhóm chính phải thực hiện tiêm chủng bắt buộc nhằm nâng cao hiệu quả phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Đối tượng sát hại 2 người ở Hưng Yên được phát hiện tử vong trong xe ô tô
Pháp luật - 10 giờ trướcGĐXH - Công an tỉnh Hưng Yên vừa thông tin chính thức về vụ trọng án xảy ra tại xã Đông Tiền Hải vào chiều 15/3/2026. Nghi phạm Nguyễn Xuân Thăng, sau khi sát hại vợ và một người đàn ông khác, đã được tìm thấy tử vong trong xe ô tô trên đường bỏ trốn.
Bắt đối tượng xông vào phòng tập Aerobic cướp dây chuyền sau 6 giờ gây án
Pháp luật - 10 giờ trướcGĐXH - Chỉ sau 6 giờ xảy ra vụ việc, cơ quan chức năng đã bắt giữ được đối tượng dùng dao xông vào phòng tập Aerobic cướp tài sản, gây hoang mang trong dư luận địa phương.
Hưng Yên: Chồng nổ súng bắn chết vợ và một người đàn ông rồi bỏ trốn
Pháp luật - 11 giờ trướcGĐXH - Chiều 15/3, lực lượng chức năng tỉnh Hưng Yên đang khẩn trương phong tỏa hiện trường và tổ chức truy bắt Ngô Duy Thắng (SN 1986) – nghi phạm dùng súng bắn tử vong hai người tại địa bàn xã Đông Tiền Hải trước khi lái xe ô tô bỏ trốn.
Khoảng 72 triệu cử tri cả nước đã đi bầu cử ĐBQH khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp
Thời sự - 12 giờ trướcPhó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho biết, tính đến 16h chiều 15/3, có tổng số 72 triệu cử tri cả nước tham gia bỏ phiếu bầu ĐBQH khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp.
Giờ sinh Âm lịch của người dễ làm nên chuyện lớn khiến gia tộc nở mày nở mặt
Đời sống - 12 giờ trướcGĐXH - Trong số 12 khung giờ của hệ Can Chi, 4 giờ sinh Âm lịch dưới đây được cho là mang nhiều tiềm năng để tỏa sáng và mang lại vinh dự cho gia tộc.
Clip táo tợn xông vào phòng tập thể dục cướp dây chuyền
Pháp luật - 14 giờ trướcGĐXH - Một người đàn ông bịt kín mặt, cầm vật giống dao bất ngờ xông vào phòng tập thể dục ở xã Tân Châu (Nghệ An) nhằm cướp dây chuyền của một phụ nữ. Tuy nhiên, nạn nhân chống trả quyết liệt, khiến đối tượng không thực hiện được ý đồ và phải bỏ chạy.
Hòm phiếu phụ đến tận buồng bệnh, đảm bảo quyền bầu cử của mọi công dân
Thời sự - 15 giờ trướcSáng 15/3, hòa trong không khí ngày hội bầu cử của cả nước, 33 cử tri là cán bộ y tế, bệnh nhân và người nhà bệnh nhân tại Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An đã thực hiện quyền công dân ngay tại buồng bệnh thông qua hòm phiếu lưu động.
Hà Nội: Bắt giữ 2 đối tượng cướp giật 3.000 USD của nhân viên ngân hàng
Pháp luật - 15 giờ trướcGĐXH - Công an phường Hoàng Liệt phối hợp cùng Phòng Cảnh sát hình sự (Công an TP Hà Nội) vừa bắt giữ hai đối tượng Phạm Công Anh và Nguyễn Văn Hoàng về hành vi cướp giật 3.000 USD của một nhân viên ngân hàng trên địa bàn phường Hoàng Liệt.
Từ hôm nay, hàng triệu người cần lưu ý áp dụng quy định mới về thẻ căn cước
Đời sống - 15 giờ trướcGĐXH - Từ hôm nay (15/3), nhiều quy định mới về thẻ căn cước được áp dụng theo Nghị định 58/2026/NĐ-CP.
Hưng Yên: Chồng nổ súng bắn chết vợ và một người đàn ông rồi bỏ trốn
Pháp luậtGĐXH - Chiều 15/3, lực lượng chức năng tỉnh Hưng Yên đang khẩn trương phong tỏa hiện trường và tổ chức truy bắt Ngô Duy Thắng (SN 1986) – nghi phạm dùng súng bắn tử vong hai người tại địa bàn xã Đông Tiền Hải trước khi lái xe ô tô bỏ trốn.
