Gã tỷ phú "quái dị" trong vương quốc gốm

Nguyễn Ngọc Tuấn bên tác phẩm Vũ nữ Chăm. Ảnh: PV

Sinh ra ở Nghệ An, cùng bố mẹ ra Hà Nội sống, Nguyễn Ngọc Tuấn học ngành vẽ bản đồ, yêu thích hội họa nhưng lại "kiếm cơm" bằng nghề vẽ sơn dầu. Sau nhiều ngày tháng lang thang, nay đây mai đó, anh đến Bát Tràng và nghề gốm đã thật sự cuốn hút anh. Tuấn nhận ra rằng đến với gốm, mình có thể thỏa sức được họa, được sáng tạo. Anh quyết định ngụ cư tại làng Bát Tràng, thử nghiệm một cuộc chơi mới với gốm.

Cuối năm 1988, Tuấn bắt đầu lân la đến các lò gốm để xin việc nhưng thấy anh gày gò, đen nhẻm trông như một gã nghiện, nên rất nhiều chủ lò đã từ chối. Tuấn kiên trì đi  gõ cửa khắp nơi nên có một số chủ lò gốm đã mở cửa cho anh. Do chăm chỉ không ngại khổ, ngại khó nên các ông chủ rất hài lòng về anh. Nhưng ở lò nào cũng vậy, chỉ khoảng 1-2  tháng, cùng lắm đến nửa năm là anh lại bị đuổi việc do luôn tranh thủ sáng tạo gốm theo ý của mình với những hình thù quái dị.

Sau nhiều lần bị "cuốn gói" khỏi các lò gốm, tìm được việc mới, Tuấn đã quyết định tuân theo ý kiến của chủ lò để có thể sống với gốm lâu dài.

Có lần Tuấn được đi giao hàng cho một gia đình sống trong ngôi biệt thự lớn vào buổi tối. Thấy ngôi biệt thự rất đẹp nhưng đêm đến lại có những khoảng tối trông rất xấu và ý nghĩ tại sao mình không làm những chiếc đèn gốm trang trí cho những khoảng tối đó lại thôi thúc anh. Anh quên tiệt lời tự răn mình trước đó, ngay đêm hôm ấy khi ông chủ và thợ thuyền đã ngủ say, Tuấn thức trắng đêm dưới xưởng gốm để làm nên những chiếc đèn gốm. Sự việc lộ tẩy, ông chủ quát lớn: "Cái bình của tao sao mày lại khoét thủng hết đáy thế này, thằng phá hoại". Rồi anh bị đuổi việc, bị quỵt luôn hai tháng tiền công.

Hôn nhân bất ngờ

Anh Tuấn nhớ lại: “Nhưng sự đam mê về gốm cứ thôi thúc ngày đêm khiến tôi ăn không ngon, ngủ không yên. Tôi lại đi gõ cửa các lò gốm xin việc với hy vọng mong manh. Nhưng lần này khác, tôi được nhận việc ngay. Ông chủ ấy sau này là…bố vợ tôi".

Anh được ông chủ nhận làm học trò rồi truyền cho những kĩ thuật gia bảo. Và không chỉ có ông mà cô con gái cưng cũng xiêu lòng với anh chàng yêu đất. Cùng năm ấy ông chủ se duyên cho cậu học trò ruột  và cô con gái cưng trước sự ngỡ ngàng của dân làng gốm.

Sau lễ cưới, vợ chồng anh ra ở riêng, âm thầm đắp lò làm gốm. Anh ngày đêm pha chế, thử nghiệm nhưng những sản phẩm ra lò đều bị người trong làng bài xích, tẩy chay vì không có tính cổ truyền.

 Ngày đó, những sản phẩm của làng được rập khuôn máy móc theo nếp cổ đã tồn tại hàng trăm năm với quy chuẩn "vẽ bút lông, thân tròn trĩnh cân đối"... thì những "đứa con" anh nhào nặn ra đều dị dạng, dị hình, méo mó, lằng nhằng, thậm chí nát vụn... Anh kể:  "Người ta bảo tôi là thằng điên, phỉ báng tôi bôi nhọ truyền thống, làm trái với văn hóa Việt... Bình gốm, lọ gốm đều méo miệng, bẹp đít, thân góc cạnh, lồi lõm, lổ loang khoang vện, xù xì, thô ráp... Làm như thế "chó nó cũng chả thèm mua".

Tác phẩm Ô Quan Chưởng thu nhỏ của Nguyễn Ngọc Tuấn. Ảnh: PV

Đúng là không một tác phẩm nào của anh dính vết truyền thống.

Anh Tuấn chia sẻ: "Tôi cố lờ đi những "lời ong tiếng ve", nhưng nhiều khi cũng thấy buồn muốn chết đi được. Buồn nhưng tôi không giận, tôi coi đó là động lực, nghe chê để mà tiến. Nhiều khi bị dân làng bài xích đến cùng cực, tôi vẫn khăng khăng với ý nghĩ, nếu 1000 năm trước các cụ đã làm ra được những chiếc bình gốm vẽ tùng, cúc, trúc, mai mà 1000 năm sau con cháu cũng chỉ dừng lại ở đó thì là nghệ thuật thụt lùi. Truyền thống cần được bảo tồn nhưng không có nghĩa là dậm chân tại chỗ".

Khác với sự nham nhở, lộn xộn, lệch chuẩn thể hiện trong các tác phẩm của mình, Tuấn khá khắt khe đối với thợ và trong việc bảo quản vật liệu. Anh tâm niệm: "Phải có tay nghề chuẩn và có cái tâm với gốm thì mới có được những sản phẩm ưng ý. Hơn nữa, chúng ta lớn lên trong đất, trưởng thành trong đất và chết cũng về với đất. Đối xử bạc bẽo với đất, tôi không đành".

Trước khi làm bất cứ sản phẩm nào anh cũng chỉ lấy khối đất vừa đủ, ngắm và thầm trò chuyện với nó. Cuộc sống có gì, Tuấn đều truyền tải vào trong đó. Sản phẩm của Tuấn không có những cô gái mặc yếm hứng dừa mà là những hình ảnh cô gái gánh nước; chị gánh hàng rong nơi phố cổ; trẻ con đùa nghịch trên bãi sông Hồng; chiều muộn mẹ gánh lúa về nhà... Nói về tác phẩm của mình, Tuấn khá kiệm lời: "Tác phẩm của tôi vẫn quái dị lệch chuẩn nhưng nó là sự kết hợp hài hòa giữa điêu khắc và hội họa".

Một tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tuấn. Ảnh: PV

Năm 1994, người nước ngoài đến Việt Nam ngày càng nhiều. Thỉnh thoảng có vài ông khách Tây thấy lò gốm kỳ dị ghé thăm, anh lại bán được một vài món đồ.

Một dự định mà anh vẫn nung nấu một ngày mình có thể biến nó thành hiện thực là làm một con đường gốm từ cầu Chương Dương về Bát Tràng dài hơn 10km. Trên mỗi đoạn đường đều có hình ảnh những di tích được xếp hạng, văn hoá nghề gốm nghìn năm tuổi. Con đường đó anh dự định đặt tên là "Đường về làng Gốm" để tri ân với cái nghề mà anh yêu như máu thịt của mình.