Khảo cổ: Phát hiện chum đá 1.200 năm tuổi tại Lào chứa hàng chục hài cốt

(Ảnh: Nicholas Skopal)

Các nhà khảo cổ đã phát hiện ra cổ vật này khi khai quật một hũ chum bằng đá khổng lồ chứa hài cốt người còn nguyên trạng, có niên đại khoảng 1.200 năm. Phát hiện này được đánh giá là bằng chứng trực tiếp đầu tiên xác nhận những chiếc chum đá cổ nổi tiếng tại Lào từng được sử dụng trong nghi lễ mai táng cổ đại.

Nghiên cứu do nhóm chuyên gia thuộc Đại học James Cook của Australia thực hiện, công bố ngày 19/5 trên tạp chí khoa học Antiquity, cho thấy chiếc chum đá nói trên không phải nơi chôn cất cuối cùng của người chết mà có thể chỉ là một công đoạn trong quy trình tang lễ phức tạp của cư dân cổ đại ở Đông Nam Á.

Chiếc chum được đặt tên là "Chum số 1", khai quật tại Di chỉ 75 thuộc khu vực Cánh đồng Chum trên cao nguyên Xiêng Khoảng của Lào. Đây là khu vực khảo cổ nổi tiếng với hơn 2.000 chum đá lớn nhỏ nằm rải rác trên các triền đồi và đồng bằng, từ lâu được xem là một trong những bí ẩn khảo cổ lớn của khu vực.

Theo các nhà nghiên cứu, những chum đá này có chiều cao từ khoảng 1-3 m, được đục khoét từ đá nguyên khối và phân bố dọc các tuyến thương mại cổ từng hoạt động mạnh trong giai đoạn từ khoảng năm 500 trước Công nguyên đến năm 500 sau Công nguyên. Tuy nhiên, cho đến nay, giới khảo cổ vẫn chưa xác định rõ nền văn minh nào đã tạo ra các chum đá cũng như mục đích sử dụng chính xác của chúng.

Trong quá trình khai quật chiếc chum đá có đường kính khoảng 2,05 m tại Di chỉ 75, nhóm nghiên cứu bất ngờ phát hiện số lượng lớn xương người nằm bên trong chum. Đáng chú ý, các bộ hài cốt không còn nguyên vẹn mà chỉ bao gồm một số phần cơ thể nhất định, cho thấy thi thể có thể đã được phân hủy ở nơi khác trước khi đưa vào chum.

Các hộp sọ được sắp xếp dọc theo thành chum, trong khi xương tay và chân được gom thành từng cụm riêng biệt. Cách bố trí này khiến các nhà khoa học nhận định đây không phải là hình thức chôn cất ban đầu mà là một dạng "mai táng thứ cấp" - nghi thức thu gom phần còn lại của người chết sau khi thi thể đã phân hủy.

Ông Nicholas Skopal - đồng tác giả nghiên cứu và là nhà khảo cổ học thuộc Đại học James Cook - cho biết chiếc chum này có nhiều đặc điểm khác biệt so với các chum đá từng được phát hiện trước đây tại Lào.

Theo ông, đây là một trong những chum lớn nhất từng được ghi nhận ở Lào, với thành chum dày bất thường, đáy rộng và hình dáng giống một chiếc bát lớn. Đặc biệt, số lượng hài cốt người được tìm thấy bên trong vượt xa những phát hiện trước đó, khiến Chum số 1 trở thành trường hợp độc đáo trong nghiên cứu khảo cổ học tại khu vực này.

Kết quả phân tích đồng vị carbon phóng xạ từ răng người trong chum tiếp tục mang lại bất ngờ cho giới nghiên cứu. Các mẫu vật cho thấy hài cốt được đưa vào chum trong nhiều thời điểm khác nhau, kéo dài từ khoảng năm 890 đến năm 1160.

Những người được đặt trong chum bao gồm cả trẻ nhỏ và người trưởng thành. Điều này cho thấy chiếc chum có thể đã được sử dụng liên tục qua nhiều thế hệ như một không gian tang lễ tập thể dành cho các nhóm cộng đồng hoặc đại gia đình.

Ông Skopal nhận định các bằng chứng hiện có cho thấy nơi đây nhiều khả năng là khu vực lưu giữ hài cốt được sử dụng lặp đi lặp lại trong thời gian dài, phản ánh tập quán thờ cúng tổ tiên và nghi thức tang lễ có tổ chức của cư dân cổ đại.

Ngoài xương người, nhóm nghiên cứu còn phát hiện nhiều hạt chuỗi thủy tinh màu xanh, cam và lục bên trong chum. Nhiều hạt trong số này được xác định có nguồn gốc từ Ấn Độ, cho thấy sự tồn tại của mạng lưới giao thương rộng lớn giữa các cộng đồng cổ đại tại Đông Nam Á.

Các nhà khảo cổ cho rằng những đồ vật này có thể đóng vai trò quan trọng trong nghi lễ tiễn đưa người chết và các hoạt động tưởng niệm tổ tiên. Sự xuất hiện với mật độ lớn của các hạt chuỗi nhập khẩu cũng phản ánh mức độ kết nối thương mại đáng kể của cư dân khu vực Cánh đồng Chum với các trung tâm giao thương cổ trong khu vực.

Bà Anna Pineda - nhà khảo cổ học thuộc Đại học Quốc gia Australia, người không tham gia nghiên cứu nhưng có nhiều năm nghiên cứu về hình thức mai táng bằng chum - cho rằng phát hiện mới đã giải đáp một trong những câu hỏi lớn tồn tại suốt nhiều thập kỷ liên quan đến chức năng của các chum đá tại Lào.

Theo bà, trước đây giới nghiên cứu chỉ có thể suy đoán các chum đá liên quan đến nghi lễ mai táng, song chưa từng tìm thấy hài cốt còn nguyên vị trí bên trong chum để xác nhận giả thuyết này. Việc phát hiện xương người "nguyên trạng tại chỗ" lần đầu tiên đã cung cấp bằng chứng trực tiếp cho thấy ít nhất một số chum đá từng được sử dụng làm nơi lưu giữ hài cốt trong nghi thức mai táng thứ cấp.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cho rằng cần thêm nhiều nghiên cứu và khai quật bổ sung để xác định liệu tất cả các chum đá tại Cánh đồng Chum đều có chức năng tương tự hay chiếc chum mới phát hiện chỉ phản ánh một tập tục địa phương đặc biệt.

Hiện nhóm nghiên cứu đang tiếp tục tiến hành phân tích ADN cổ nhằm xác định mối quan hệ huyết thống giữa các cá thể được chôn trong chum, qua đó làm rõ hơn cấu trúc cộng đồng và nguồn gốc cư dân từng sinh sống tại khu vực này.

Theo giới khoa học, phát hiện mới không chỉ góp phần giải mã bí ẩn kéo dài hàng thế kỷ quanh Cánh đồng Chum của Lào mà còn mở ra thêm hiểu biết về tín ngưỡng, nghi thức tang lễ và mạng lưới giao thương của các cộng đồng cổ đại ở Đông Nam Á thời kỳ đầu Trung đại.

Cánh đồng Chum hiện là Di sản Thế giới được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận năm 2019, đồng thời tiếp tục là điểm thu hút sự quan tâm lớn của giới khảo cổ học quốc tế nhờ những bí ẩn lịch sử chưa được giải đáp hoàn toàn.