Một quốc gia không có thủ đô và cũng không có thành phố

Trong hình dung của chúng ta về một quốc gia, dù nhỏ bé đến đâu, luôn phải có một trung tâm hành chính sầm uất được gọi là thủ đô, nơi đặt các tòa nhà chính phủ, và những khu dân cư đông đúc được gọi là thành phố. Thế nhưng, giữa đại dương mênh mông của vùng Micronesia thuộc Thái Bình Dương, tồn tại một quốc đảo đi ngược lại mọi quy chuẩn ấy. Đó là Nauru – quốc gia nhỏ nhất thế giới không có thủ đô chính thức, cũng chẳng có lấy một thành phố đúng nghĩa.

Một cấu trúc địa lý "không giống ai"

Nauru chỉ là một hòn đảo hình quả trứng với diện tích vỏn vẹn 21 km². Để dễ hình dung, diện tích này chỉ bằng một phần nhỏ của một quận nội thành tại Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh. Với kích thước khiêm tốn như vậy, khái niệm "đô thị hóa tập trung" trở nên xa xỉ.

Thay vì có một khu vực trung tâm sầm uất với những tòa nhà chọc trời, Nauru được chia thành các quận hành chính nằm rải rác quanh đảo. Khu vực Yaren thường bị nhầm lẫn là thủ đô vì đây là nơi đặt tòa nhà Quốc hội và sân bay quốc tế, nhưng thực tế, Hiến pháp Nauru không hề công nhận bất kỳ nơi nào là thủ đô chính thức. Tại đây, ranh giới giữa nông thôn và thành thị gần như không tồn tại. Những ngôi nhà thấp tầng, các văn phòng chính phủ và cơ sở hạ tầng được xây dựng bám dọc theo con đường độc đạo chạy vòng quanh đảo dài khoảng 19 km. Bạn có thể lái xe đi hết một vòng đất nước chỉ trong chưa đầy 30 phút.

Từ "quốc gia giàu nhất thế giới" đến sự sụp đổ kinh tế

Câu chuyện về Nauru không chỉ thú vị ở cấu trúc hành chính mà còn là một bài kinh điển về kinh tế học và môi trường. Trong những năm 1970 và 1980, Nauru từng là quốc gia giàu có nhất thế giới tính theo thu nhập bình quân đầu người, vượt xa cả Hoa Kỳ hay các nước dầu mỏ Trung Đông.

Sự thịnh vượng khủng khiếp đó đến từ một nguồn tài nguyên duy nhất: Phosphate. Qua hàng triệu năm, phân chim biển tích tụ đã tạo nên những mỏ phosphate tinh khiết nhất hành tinh. Người dân Nauru thời đó sống trong nhung lụa, họ mua sắm siêu xe (dù đảo chỉ có một con đường ngắn), đi du lịch nước ngoài bằng phi cơ riêng và chính phủ hoàn toàn miễn thuế cho người dân.

Tuy nhiên, "cái bẫy tài nguyên" đã sập xuống khi các mỏ phosphate cạn kiệt. Do khai thác quá mức, phần lớn diện tích bề mặt hòn đảo biến thành một vùng đất hoang tàn với những cột đá vôi lởm chởm, không thể canh tác hay xây dựng. Sự giàu có biến mất nhanh chóng như khi nó đến, để lại một quốc gia nợ nần chồng chất và một hệ sinh thái bị tàn phá nghiêm trọng.

Cuộc sống ở quốc gia "vô đô thị"

Việc không có thành phố tạo nên một lối sống độc nhất vô nhị cho cư dân Nauru. Mọi hoạt động giao thương, giao lưu văn hóa đều diễn ra một cách tự phát dọc theo các khu dân cư ven biển. Không có những trung tâm thương mại lộng lẫy, không có rạp chiếu phim hay những khu vui chơi phức hợp. Cuộc sống ở Nauru là một nhịp điệu chậm rãi, nơi mọi người đều biết mặt nhau và các tin tức quan trọng được truyền tai nhau thay vì qua các bảng quảng cáo đô thị.

Bởi vì đất đai ở trung tâm đảo đã bị phá hủy hoàn toàn do khai thác mỏ, gần 10.000 cư dân Nauru hiện phải chen chúc sống trên dải đất hẹp ven biển. Điều này tạo ra một cảnh tượng kỳ lạ: một bên là biển xanh sâu thẳm, một bên là vùng nội địa hoang vu như bề mặt mặt trăng, và ở giữa là một dải dân cư kéo dài không đầu không cuối.

Bài học về sự tồn tại và tương lai

Nauru ngày nay đang nỗ lực tìm kiếm những hướng đi mới để sinh tồn. Từ việc trở thành "thiên đường thuế", trung tâm tị nạn cho đến việc thúc đẩy du lịch sinh thái (dù rất khó khăn). Quốc gia này là một lời nhắc nhở mạnh mẽ về việc bảo vệ môi trường và sự nguy hiểm của việc phụ thuộc vào một nguồn tài nguyên duy nhất.

Dù không có những ánh đèn neon của thành phố hay sự nhộn nhịp của một thủ đô hoa lệ, Nauru vẫn giữ cho mình một nét quyến rũ kỳ lạ. Đó là vẻ đẹp của sự kiên cường từ những con người sống giữa biển khơi, là minh chứng cho việc một quốc gia vẫn có thể vận hành và giữ gìn bản sắc ngay cả khi nó không hề có một "trái tim đô thị" theo cách hiểu thông thường của thế giới.

Nauru không chỉ là một chấm nhỏ trên bản đồ, nó là một bảo tàng sống về sự thăng trầm của nhân loại. Một quốc gia mà bạn có thể đi bộ xuyên qua trong vài giờ, một nơi mà địa chỉ nhà đôi khi chỉ là mô tả về một gốc cây hay một đoạn bờ biển, chắc chắn sẽ là một trải nghiệm không thể quên cho bất kỳ ai muốn tìm kiếm định nghĩa thực sự về "đất nước".