Người đàn ông gìn giữ điệu hát Soóng Cọ

Một màn biểu diễn Soóng Cọ của các nghệ nhân ở Quảng Ninh. Ảnh: TL

Lấy được vợ nhờ hát Soóng Cọ

Nghệ nhân Trần Văn Sẹc chìm vào trong dòng hồi ức. Ông kể, ngày xưa, dân tộc Sán Chỉ rất mê hát Soóng Cọ. Trong tất cả các đêm hội của làng, người ta thường biểu diễn hát Soóng Cọ. Câu hát Soóng Cọ lớn lên với ông từ lời hát ru của mẹ trên nương, trên rẫy rồi ngấm vào máu lúc nào chẳng hay. Ông yêu thích làn điệu dân tộc đến nỗi suốt ngày hát. Nhiều khi, vừa đi đường, vừa lẩm bẩm hát Soóng Cọ, không ít người bảo ông “hâm”.

Ông coi hát là nguồn động viên tinh thần lớn cho mình vượt qua thử thách cuộc sống nghèo khó của mình. 20 tuổi cũng là lúc ông Sẹc - Bí thư Đoàn xã kết hôn với cán bộ Đoàn hay hát kém mình một tuổi. “Nhờ có hát Soóng Cọ mà chúng tôi yêu nhau rồi trở thành vợ chồng đấy”, ông thật thà với giọng kinh khá sõi. Vợ chồng ông sinh được 5 người con và đều được ông truyền dạy hát Soóng Cọ.

Theo ông, Soóng Cọ đã hình thành, tồn tại và phát triển cùng quá trình tồn tại và phát triển của dân tộc Sán Chỉ. Soóng là xướng, Cọ là ca. Soóng cọ có nghĩa là ca hát, hát đối, hát giao duyên. Đây là sản phẩm tinh thần, là tiếng nói của người lao động, được lưu truyền qua bao thế hệ trở thành một nhu cầu không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt và lao động của đồng bào dân tộc Sán Chỉ.

Hát Soóng Cọ là một hình thức diễn xướng bao gồm những khổ thơ thất ngôn tứ tuyệt (mỗi khổ thơ gồm 4 câu, mỗi câu 7 tiếng). Soóng Cọ cũng là lối hát đối đáp, giao duyên, do từng đôi nam nữ, hay một tốp nam, tốp nữ hát đối đáp trong ngày hội xuân, trong lễ cưới, khi lao động sản xuất, lúc nông nhàn, bên bếp lửa hay dưới ánh trăng khuya.

Nếu hát trong nhà thì phải hát theo trình tự, còn khi hát ở ngoài trời có thể ứng tác, lời ca phù hợp với hoàn cảnh cụ thể hoặc theo các bài bản giai điệu bắt buộc. Hát Soóng Cọ đòi hỏi người hát phải hiểu biết, phải nhanh trí, thông minh, tài ứng khẩu, giỏi đặt lời mới cho các bài ca. Hát Soóng Cọ có những quy định riêng như không hát với người cùng huyết thống, cùng gia đình (dâu, rể).

Truyền dạy điệu hát theo kiểu “mưa dầm thấm lâu”

Nghệ nhân Trần Văn Sẹc. Ảnh: T.Dương

Trong quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, hát Soóng Cọ dần mai một, đứng trước nguy cơ thất truyền. Ông Sẹc bùi ngùi: “Bọn trẻ Sán Chỉ bây giờ thích mặc quần bò, áo phông, miệng hát karaoke. Khi tôi yêu cầu hát một câu Soóng Cọ, chúng lắc đầu, không biết. Hát cổ cần có không gian, thời gian riêng mới có thể cảm nhận được. Không gian sống chậm như ngày xưa giờ đã thay đổi. Sống nhanh nên lớp trẻ chẳng thiết tha học, khó thích cũng là điều dễ hiểu...”.

Mong muốn gìn giữ và truyền lại di sản quý báu của ông cha từ nhiều năm nay, nghệ nhân Trần Văn Sẹc đã đứng ra cùng các nghệ nhân tâm huyết khác trong bản mở lớp CLB dạy hát Soóng Cọ cho những thanh, thiếu niên trong làng.

Việc “chiêu nạp” học viên CLB dạy hát Soóng Cọ không hề đơn giản. Bọn trẻ “lý luận”: “Giờ là thời nào mà hát những bài đó. Chúng cháu còn phải đi học, đi làm kiếm tiền, thời giờ đâu mà học hát hò.”

Nhưng rồi, ông nhẫn nại phân tích cái hay, cái đẹp của Soóng Cọ. Giữ gìn Soóng Cọ theo mình cũng chính là giữ gìn bản sắc văn hoá quý báu của dân tộc Sán Chỉ. Người Sán Chỉ không còn câu Soóng Cọ thì đâu còn là người Sán Chỉ nữa. “Mưa dầm, thấm lâu”- CLB của ông thu hút được hàng trăm người đến học ở các khóa. Hiện các lớp học hát Soóng Cọ của CLB đang thu hút ngày càng đông, đặc biệt có những cháu mới 10 - 11 tuổi cũng theo học.

CLB không có học phí hay bất cứ một khoản đóng góp nào. Các nghệ nhân, địa phương tự xoay xỏa. Họ dạy bằng niềm say mê cháy bỏng, được đắm mình trong những giai điệu truyền cảm, mượt mà của làn điệu dân tộc Sán Chỉ.

Theo ông, khó nhất là các làn điệu, cách dạy chủ yếu theo lối truyền khẩu, kết hợp với uốn nắn từng câu hát, điệu múa. Để dạy cho các cháu học tập các làn điệu đến khi hát thành thạo tất cả các quả cách phải kéo dài hàng tháng trời.

Hát Soóng Cọ chủ yếu được truyền miệng nên nhiều bài, nhiều ca từ đã bị thất lạc. Vì vậy, giữ gìn và phát huy những lời ca Soóng Cọ hết sức quan trọng. Ngoài việc đi sưu tầm những làn điệu Soóng Cọ cổ ở Viện Nghiên cứu văn hóa, các trung tâm lưu trữ, trung tâm văn hóa xã, tỉnh... nghệ nhân Trần Văn Sẹc còn sáng tác gần 30 bài Soóng Cọ với đề tài: Ca ngợi quê hương, đất nước, tình yêu con người… Đặc biệt là đề tài chúc xuân: Lời hát của những người thân, bạn bè, hàng xóm chúc tụng nhau nhân ngày Tết đến, xuân về.

Mắt lim dim, ông hát bài Mừng xuân theo tiếng Sán Chỉ được dịch: “Xuân mới đến, Tết thêm thắm tươi/ Chim vang hót cho lòng rạo rực/ Đầu xuân náo nức công việc mới/ Cùng làm, cùng chơi giữ hồn xuân”. Hát Soóng Cọ là hình thức sinh hoạt văn hóa có tính cộng đồng rất cao, kết hợp với các trò chơi dân gian như đẩy gậy, kéo co, chơi đu, đan phên, gánh mạ, đẽo đòn gánh... Khi hát, người hát sử dụng ngôn ngữ địa phương, điệu múa và trang phục truyền thống. Ngoài ra, còn có kèn làm bằng lá cây khiến bài hát thêm ngọt ngào.

7 năm ngồi làm giám khảo ở các cuộc thi hát Soóng Cọ của thôn, xã trong các mùa lễ hội, ông Sẹc lấp lánh niềm vui: “Nhiều bạn trẻ thuộc những bài ca cổ với ngữ âm, điệu múa khá chuẩn xác. Chúng tôi ưng cái bụng lắm. Các bạn trẻ ấy sẽ giúp tôi tiếp “lửa” tình yêu Soóng Cọ cho thế hệ sau hiểu được những giá trị của tình đời, tình người”.

Thùy Dương/Báo Gia đình & Xã hội