Thâm cung bí sử (73 - 6): Tình làng nghĩa nước

Tình làng nghĩa nước của người Việt khác hẳn với khái niệm trung quân ái quốc của nước láng giềng chúng ta. Chữ quân ở đây chỉ người nuôi mình chứ không nhất thiết phải là ông vua. Chồng được gọi là phu quân. Hàn Tín nói: “Mặc áo người ta thì chết cho người ta”. Và các học giả thời Xuân Thu – Chiến Quốc lang thang hết nước này sang nước khác để kiếm người nuôi mình và sẵn sàng vì người nuôi mình mà tiêu diệt chính nước của mình. Đó là sự khác nhau giữa văn hóa nước láng giềng và văn hóa Việt. Trong các bộ phim của Trung Quốc, ta thường nghe câu: “Quân tử báo thù 10 năm chưa muộn”. Người Việt Nam không coi chuyện báo thù là hành vi quân tử.

Trong tâm thức của người nước láng giềng ngày xưa luôn gắn liền với dòng họ. Ta đọc Tam Quốc thấy người ta giết nhau không phải vì Trung Hoa mà vì để cho họ Tào, họ Lưu, họ Tôn cai trị thiên hạ và tất cả những người hy sinh như thế đều được gọi là trung thần. Vì thế, dù cho nước của họ rộng lớn, văn hóa của họ cao, lịch sử của nước họ vẫn phải trải qua nhiều lần phân chia rồi bị nước nhỏ cai trị. Tôn Trung Sơn, trong cuốn Tam Dân Chủ Nghĩa đã viết rằng: “Cái mà dân ta sùng bái nhất là chủ nghĩa gia tộc và chủ nghĩa tông tộc, không có chủ nghĩa quốc tộc. Còn đối với quốc gia, trước nay người ta chưa có một lần hy sinh cực lớn, do đó sức đoàn kết của dân ta chỉ có thể đạt đến tông tộc, chưa mở rộng đến quốc gia”. Tôi bắt buộc phải nói đến lịch sử và tâm thức của người nước láng giềng là để nói cái riêng của làng trong cái chung của nước, trong tâm thức của người Việt Nam ta.

Trong hương ước làng tôi có hai điều về chống trộm cướp. Điều 1: “Khi nghe trống đánh ngũ liên là làng có trộm cướp, mọi người già trẻ, gái trai đều phải xông ra bắt trộm cướp. Ai không ra mà không có lý do chính đáng sẽ bị phạt một tạ thóc. Ai đi bắt trộm cướp mà bị thương thì làng sẽ chạy chữa, bị chết thì làng sẽ lo an táng và con cháu ba đời được miễn phu phen, tạp dịch”.

Điều 2: “Mọi người phải bảo vệ tài sản của hàng xóm láng giềng như bảo vệ của nhà mình. Ai trộm cắp của nhà hàng xóm, dù là một nải chuối, một con gà cũng bị đuổi khỏi làng”. Điều này hoàn toàn trái với quyền cư trú của công dân, được ghi trong Bộ luật dân sự. Nhưng vì đây là hương ước nên cả làng đều tuân theo. Có một người ở làng tôi ăn cắp gà nhà hàng xóm mà bị đuổi khỏi làng. Theo quyền cư trú thì người đó không đi cũng không sao. Nhưng mọi chuyện tang ma cưới hỏi của nhà đó làng không tham gia, không ai tới. Và con trai nhà đó cũng không thể hỏi được vợ người làng tôi.

Ngôi làng mà tôi sinh ra và lớn lên là như vậy. Và tôi tự hào về làng quê của tôi.

Khánh Hoàng