Thế hệ đầu tiên lớn lên cùng AI đang đối mặt khủng hoảng tâm trí và "nhiễm độc"

Trong nhiều năm, khái niệm “nghiện internet” thường được dùng để mô tả tình trạng thanh thiếu niên dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội hoặc trò chơi trực tuyến. Tuy nhiên, những diễn biến gần đây trên thế giới cho thấy vấn đề đã trở nên phức tạp hơn nhiều. Không chỉ đơn thuần là nghiện thiết bị, thế hệ trẻ hiện nay đang lớn lên trong một môi trường nơi trí tuệ nhân tạo và thuật toán đóng vai trò ngày càng sâu sắc trong việc định hình nhận thức.

Khi AI trở thành “bạn xấu”

Tháng 1/2026, một bài báo của The Guardian đã hé lộ một hiện tượng kỳ lạ trong các trường học tại Anh.

Một trò chơi giáo dục mang tên Pathways, được cơ quan nhà nước tài trợ, được thiết kế nhằm dạy thanh thiếu niên cách nhận diện chủ nghĩa cực đoan và tin giả trên mạng. Trong trò chơi có một nhân vật tên Amelia, được xây dựng như hình mẫu tiêu cực dễ bị lôi kéo bởi tư tưởng cực hữu, để người chơi “giải cứu”.

Tuy nhiên, cộng đồng cực đoan trên các diễn đàn như 4chan và Discord đã khai thác nhân vật này theo cách hoàn toàn khác. Họ dùng các công cụ tạo ảnh AI mã nguồn mở để tách Amelia khỏi trò chơi và biến cô thành một “thiếu nữ cực hữu có ý thức riêng”.

Trên mạng xã hội, Amelia bắt đầu đọc các tuyên ngôn chống nhập cư và lan truyền những thông điệp phân biệt chủng tộc.

Đối với thế hệ sinh sau năm 2010, việc sử dụng AI theo cách nghiêm túc gần như không hấp dẫn. Vì vậy chỉ trong thời gian ngắn, Amelia đã biến từ một “cố vấn kỹ thuật số” thành một “biểu tượng nổi loạn” được nhiều người trẻ yêu thích.

Thuyết âm mưu Agartha lan rộng

Một xu hướng khác cũng đang lan rộng trong giới trẻ là Agartha.

Agartha là thuyết âm mưu về một nền văn minh phát triển nằm trong lòng Trái Đất. Ý tưởng này xuất hiện từ thế kỷ 19 và từng bị Đức Quốc xã lợi dụng trong các câu chuyện huyền bí. Theo giả thuyết này, bên trong Trái Đất tồn tại một nền văn minh cổ đại do người da trắng xây dựng và bị tách biệt khỏi thế giới bề mặt.

Trong nhiều năm, Agartha chỉ tồn tại rải rác trong các diễn đàn bí ẩn học. Nhưng trong năm qua, nó bất ngờ lan rộng trong cộng đồng thanh thiếu niên phương Tây. Trên TikTok và Snap, Agartha được biến thành một dạng “khuôn mẫu thế giới quan” dễ lan truyền: lối vào lòng đất, nền văn minh bí mật, những “sự thật bị che giấu”.

Ban đầu, nhiều người trẻ tiếp cận những nội dung này với tâm lý giải trí. Nhưng AI tạo sinh đã thay đổi hoàn toàn tình hình. Các công cụ như Midjourney hay Sora có thể tạo ra hình ảnh độ phân giải cao như “thành phố dưới lòng đất”, “tài liệu mật về người khổng lồ”. Với những thiếu niên chưa có khả năng phân biệt hình ảnh thật giả, những hình ảnh này dễ bị hiểu nhầm là bằng chứng lịch sử.

Từ phụ thuộc cảm xúc đến bắt nạt bằng AI

Một câu chuyện gây chú ý tại Mỹ xảy ra năm 2024. Sewell Setzer III, một thiếu niên 14 tuổi ở bang Florida, gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội. Cậu tìm đến Character.ai và bắt đầu trò chuyện với một nhân vật AI lấy cảm hứng từ Daenerys trong Game of Thrones.

Nhân vật AI này luôn trả lời ngay lập tức, luôn dịu dàng và luôn khẳng định mọi suy nghĩ của cậu. Theo các báo cáo, Sewell dần xa rời thế giới thực và cuối cùng đã tự tử. Vụ việc gây chấn động trong ngành công nghệ và đặt ra nhiều tranh cãi về đạo đức của AI.

Đến năm 2026, tình trạng phụ thuộc cảm xúc vào AI vẫn chưa giảm bớt. Nhiều thanh thiếu niên cô đơn đang xây dựng những mối quan hệ “vòng lặp phản hồi” với AI thay vì đối diện với những khó khăn trong giao tiếp thực tế.

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ hình ảnh và video tạo sinh còn khiến AI trở thành công cụ bắt nạt mới trong trường học.

Trước đây, việc tạo một bức ảnh giả mạo để xúc phạm người khác đòi hỏi kỹ năng chỉnh sửa ảnh. Nhưng đến năm 2026, các ứng dụng “Nudify” hoặc bot AI trên Telegram đã khiến việc này trở nên cực kỳ dễ dàng. Chỉ cần một bức ảnh selfie, hệ thống có thể tạo ra hình ảnh nhạy cảm giả mạo trong vài giây.

Một vụ việc điển hình xảy ra tại trường trung học Westfield ở bang New Jersey. Một nhóm nam sinh đã dùng AI tạo ra hơn 30 bức ảnh nhạy cảm giả mạo của các nữ sinh và chia sẻ trong các nhóm kín.

Dù vụ việc bị phát hiện, những bức ảnh này vẫn tiếp tục lan truyền trên các nền tảng nhắn tin, gây tổn thương tâm lý nghiêm trọng cho các nạn nhân.

Điều đáng chú ý là nhiều học sinh gây ra hành vi này không nghĩ rằng mình đang phạm tội. Trong các cuộc điều tra, từ được nhắc đến nhiều nhất là “joke”, nghĩa là “chỉ là trò đùa”.

AI đã làm mờ ranh giới giữa hành vi ảo và hậu quả thật.

Trước những tác động ngày càng rõ rệt của thuật toán, nhiều quốc gia đã bắt đầu siết chặt quản lý mạng xã hội đối với thanh thiếu niên.

Năm 2025, Australia thông qua luật cấm trẻ dưới 16 tuổi đăng ký và sử dụng các mạng xã hội lớn như TikTok, Instagram hay X. Các nền tảng không thực hiện kiểm soát tuổi có thể bị phạt tới 50 triệu đô la Australia. Luật này yêu cầu hệ thống xác minh tuổi ở cấp độ sinh trắc học, thay vì chỉ dựa vào việc người dùng tự khai.

Tại châu Âu, Quốc hội Pháp ngày 26/1/2026 đã thông qua sửa đổi luật “đa số kỹ thuật số”, cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội nếu không có sự đồng ý sinh trắc học của phụ huynh.

Tại Mỹ, nhiều bang cũng đang đưa ra các biện pháp riêng. Florida cấm trẻ dưới 14 tuổi sử dụng mạng xã hội. New York cấm các nền tảng cung cấp thuật toán đề xuất cho người dưới 18 tuổi. Virginia đề xuất giới hạn thời gian sử dụng mạng xã hội cho trẻ dưới 16 tuổi.

Những thay đổi này cho thấy một bước ngoặt quan trọng: thời kỳ lạc quan về “internet tự do” đang dần kết thúc. Thanh thiếu niên ngày nay không chỉ đối mặt với vấn đề nghiện điện thoại, mà còn với một thực tế rằng thế giới họ nhìn thấy đã được thuật toán lọc và tái tạo.

Đức Khương