Thơ thiếu nhi thì phải hay thế này!

Bây giờ, trong trí nhớ nhiều người, những bài học từ thuở vỡ lòng rồi vào cấp 1 vẫn được bảo toàn trong ngăn hồi ức tuổi thơ đầy trong trẻo, hồn nhiên như những giọt sương mai trong thơ Phạm Hổ: "Chị ơi vì sao/ Hoa hồng lại khóc?/ Không phải đâu em/ Đấy là hạt ngọc/ Người gọi là sương/ Sao đêm gửi xuống/ Tặng cô hoa hồng...".

Nhắc đến thơ thiếu nhi xưa, dường như ai cũng nhớ chú mèo lười học được minh họa trong sách giáo khoa với hình thù ngộ nghĩnh khi thì vác cây bút chì, khi cuộn trò sưởi nắng trong thơ của nhà thơ Phan Thị Vàng Anh: "Hôm nay trời nắng chang chang/ Mèo con đi học chẳng mang thứ gì/ Chỉ mang một cái bút chì/ Và mang một mẩu bánh mì con con".

Đôi khi, giữa giờ chơi, cả bầy trẻ nhỏ sẽ chơi trò chơi "Cốc cốc cốc", mỗi đứa trẻ lấp ló bên cánh cửa lớp, lắm khi chồm vào đầu nhau, thành ra chí chát cãi vã thoáng chốc rồi lại cười ngay. Tất cả cùng rồng rắn đọc thơ với điệu đồng dao: "Cua Càng đi hội/ Cõng nồi trên lưng/ Vừa đi vừa thổi/ Mùi xôi thơm lừng/ Cái Tép đỏ mắt/ Cậu Ốc vặn mình/ Chú Tôm lật đật/ Bà Sam cồng kềnh" (Nguyễn Ngọc Phú).

Những tập thơ thiếu nhi xưa

Lý giải chuyện trẻ con thời xưa thường học thuộc lòng dễ dàng những bài thơ tuổi nhỏ, nhiều người cho rằng so với trẻ con ngày nay thì trước đây trẻ chưa bị chi phối nhiều bởi các trò chơi, môn học.

Ngày xưa, với kiểu vừa học vừa chơi, những bài thơ vừa được cô giáo dạy trên bục giảng, giờ ra chơi đã được đọc với điệu đồng dao, trẻ con đem ra trêu chọc nhau hoặc bày trò chơi thích hợp chẳng hạn: "Mèo ta buồn bực/ Mai phải đến trường/ Liền kiếm cớ luôn/ Cái đuôi tôi ốm/ Cừu mới be toáng/ Tôi sẽ chữa lành/ Nhưng muốn cho nhanh/ Cắt đuôi khỏi hết/ Cắt đuôi... ấy chết/ Tôi đi học thôi" dành để "lêu lêu" bạn nào lười đi học (Hoàng Long-Hoàng Lân).

Nói đến năm tháng cắp sách trường làng, hẳn ai cũng nhớ bài thơ "Đi học". Đây là tác phẩm được tác giả Minh Chính viết từ năm 1959 bằng mực xanh Cửu Long trên giấy thếp khi anh mới 15 tuổi với dòng đề chú: "Kỷ niệm thăm Thản" (một đồi cọ miền trung du). Say này, bài thơ được phổ nhạc và đa phần công chúng nhớ đến nhạc sĩ Bùi Đình Thảo nhiều hơn.

Một bài thơ khác cũng được học trò thế hệ xưa thuộc nằm lòng đó là "Bàn tay cô giáo" đầy "bản sắc" của thời tết tóc đuôi sa, vài manh áo vá: "Bàn tay cô giáo/ Tết tóc cho em/ Về nhà mẹ khen/ Tay cô đến khéo!/ Bàn tay cô giáo/ Vá áo cho em/ Như tay chị cả/ Như tay mẹ hiền" (Định Hải).

Hay ấn tượng đặc biệt là câu đố vui toán học xuất hiện ngay khi có bài thơ của Hoài Khánh: "Bác kim giờ thận trọng/ Nhích từng li, từng li/ Anh kim phút lầm lì/ Đi từng bước, từng bước/ Bé kim giây tinh nghịch/ Chạy vút lên trước hàng/ Ba kim cùng tới đích/ Rung một hồi chuông vang".

Học trò tinh nghịch đã đố nhau: Một ngày có bao nhiêu lần xảy ra trường hợp trên?

"Em cầm tờ lịch cũ/ Ngày hôm qua đâu rồi?"

Nhưng có lẽ, những vần thơ ra đời trong giai đoạn đất nước chiến tranh, hợp tác xã nông nghiệp, thời mậu dịch... vẫn lưu lại dấu ấn nhớ thương, lưu luyến nhất. Từ hình ảnh chú giải phóng quân trở về ngang qua giấc ngủ trẻ thơ: "Chú là chú em/ Chú đi tiền tuyến nửa đêm chú về/ Ba lô con cóc to bè/ Mũ tai bèo bẻ, vành xòe trên vai" (Cẩm Thơ) cho đến những em bé thời mậu dịch sớm quen với chuyện xếp hàng thay bố mẹ: "Bé ra mậu dịch/ Mua kẹo cho em/ Người đông như kiến/ Bé đành nép bên".

Nhà thơ Ngô Văn Phú - tác giả của nhiều tác phẩm viết cho thiếu nhi - từng chia sẻ kỷ niệm về bài thơ về "Tí xíu" rằng ngày xưa những đứa trẻ quê chịu khó lắm, khi mới 7 – 8 tuổi đã phải đỡ đần cha mẹ việc nhà, tự tay làm đồ chơi dân gian và tham gia phong trào vót chông do nhà trường vận động.

"Nhìn những đứa trẻ tay dao tay tre vót nhanh thoăn thoắt với một niềm hứng khởi lạ kỳ, tôi đã không kìm được cảm xúc và viết: Gọi là tí xíu/ Mà chẳng bé đâu/ Vớt bèo trong ao/ Đem về cho lợn/ Tý biết nấu nướng/ Hai bữa cơm canh/ Ngắt lá dứa xanh/ Tý làm chong chóng/ Nhà cửa sạch bóng/ Sách vở gọn gàng ", ông nói.

"Làm anh khó đấy/ Phải đâu chuyện đùa"

Thời kỳ hợp tác xã nông nghiệp, hẳn rằng cả người lớn lẫn trẻ con đều thích thú trước hình ảnh mới mẻ, ngộ nghĩnh của những chú nghé đi thi, vừa đi vừa nhảy trong thơ Huy Cận.

Lạ lùng nữa là với trẻ con, ngay cả một tờ lịch cũ cũng gợi mở nhiều cảm xúc xen lẫn tò mò: "Em cầm tờ lịch cũ/ Ngày hôm qua đâu rồi/ Ra ngoài sân hỏi bố/ Xoa đầu em bố cười/ Ngày hôm qua ở lại/ Trong hạt lúa mẹ trồng/ Cánh đồng chờ gặt hái/ Chín vàng màu ước mong" (Bế Kiến Quốc).

Năm 1980, nhà thơ Quang Huy đã viết bài thơ "Mùa thu của em" với những câu thơ trong veo, tựa như cơn gió mang theo hương sen hương cốm: "Mùa thu của em/ Là vàng hoa cúc/ Như nghìn con mắt/ Mở nhìn trời êm/ Mùa thu của em/ Là xanh cốm mới/ Mùi hương như gợi/ Từ màu lá sen". Bài thơ là món quà của nhà thơ tặng cho con trai Quang Anh mới lên 7 tuổi, bắt đầu chập chững vào lớp 1.

Sau khi hoàn thành bài thơ, được in báo, tuyển chọn đưa vào giảng dạy trong nhà trường... dòng đề tặng con trai Quang Anh đã được lược đi trở thành món quà chung của nhiều trẻ nhỏ ngày tựu trường với đầy đủ ý nghĩa trường lớp, bạn bè và những bài học mới.

Những bài thơ thiếu nhi đầy xúc cảm ấy luôn mang đến cho những ai từng là trẻ con "thời đất nước gian lao" cảm giác thân thương, tiếc nuối. Ấy là cái thuở: "Mồng 1 tháng 6/ Tết của thiếu nhi/ Mẹ đưa em đi/ Sắm quà mậu dịch". Cái hay ở thơ thiếu nhi xưa chính là năng lực gợi mở về cảm xúc cho trẻ nhỏ. Để rồi, theo thời gian, những vần thơ ấy cứ đọng mãi trong tâm hồn khiến bất cứ ai cũng rưng rưng, xao xuyến khi nhắc nhớ.

T.Phương/Báo Gia đình & Xã hội