Việc nhiều thư tịch cổ mất tích: Chiếm dụng để tránh “đụng hàng”?

> PGS.TS Đào Thái Tôn từng giữ và chép lại "Lưu Hương ký"?
> Thư tịch cổ “Hoàng Lê nhất thống chí” mất tích
> Xung quanh việc thất lạc “báu vật” Lưu Hương Ký: Vẫn còn hy vọng mong manh

Sau khi đăng tải loạt bài về việc “chảy máu” một số thư tịch cổ như “Hoàng Lê nhất thống chí” và “Lưu Hương ký”, Báo GĐ&XH đã tìm hiểu về quy trình tiếp nhận, bảo quản và khai thác thư tịch cổ quý hiếm tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Viện Văn học.

Mượn rồi giữ làm tài sản riêng

TS Nguyễn Xuân Diện - Phó Giám đốc Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm cho biết: “Toàn bộ bản gốc của sách cổ hiện tại đều được giữ trong kho của phòng Bảo quản. Thư viện không giữ những bản gốc đó, chỉ giữ sách tiếng Việt và bản photocopy các sách cổ thôi. Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm không cho mượn các thư tịch cổ về nhà. Những nhà nghiên cứu đang thực hiện công trình cấp Bộ hoặc cấp Viện cũng chỉ được mượn bản photocopy và phải được sự đồng ý của lãnh đạo Viện. Tuyệt đối không ai được mượn bản gốc về nhà, bởi đó là độc bản nên rất quý. Với những bản sao bị mờ hoặc chấm câu bằng bút son thì nhà nghiên cứu có thể mượn bản gốc để ngồi đọc và so sánh tại chỗ. Hiện tại Viện nghiên cứu Hán Nôm cũng đã số hóa (tức là scan lại các thư tịch cổ) được khá nhiều, để phục vụ nội bộ”.

Tiến sĩ Nguyễn Xuân Diện.

TS Nguyễn Xuân Diện cho biết thêm, với những thư viện mà cho mượn bản gốc thư tịch cổ thì có trường hợp tác giả của một đề tài nghiên cứu nào đó vì không muốn có người nghiên cứu trùng đề tài với mình hoặc phản biện lại đề tài của mình, nên sau khi mượn thư tịch cổ đã không trả lại cho thư viện, giữ làm tài sản riêng. Hoặc đối với những thư viện không cho mượn bản gốc ra ngoài thì cũng với mục đích trên, người mượn sách có thể rút tấm phiếu ghi ký hiệu và tên sách ở hộp phích để những người sau không thể tìm thấy tài liệu đó trong hàng vạn cuốn sách trong thư viện.

Không có kinh phí để thu hồi và mua lại các thư tịch cổ

Theo bà Nguyễn Thị Tường Anh - Phó Giám đốc Thư viện Viện Văn học: “Ngày trước, Thư viện Viện Văn học vẫn cho độc giả là cán bộ trong cơ quan mượn bản gốc của các thư tịch cổ nếu có sự đồng ý của lãnh đạo Viện. Tuy nhiên, thời điểm đó Viện vẫn chưa xây dựng được quy chế chặt chẽ nên mới xảy ra một số trường hợp thất thoát sách cổ. Những cuốn sách này hầu hết lọt vào các thư viện tư nhân.

Mấy năm trở lại đây, Thư viện Viện Văn học đã không còn cho bất kỳ đối tượng độc giả nào mượn bản gốc thư tịch cổ mang ra ngoài, mà chỉ cung cấp bản photocopy. Nhưng việc lưu giữ bằng scan và photocopy đến thời điểm này vẫn chưa thực hiện được nhiều vì vấp phải khó khăn về kinh phí. Đã nhiều lần chúng tôi có đề xuất xin thêm kinh phí với Viện Khoa học Xã hội nhưng vẫn chưa được giải quyết, vì đang có nhiều thay đổi trong cách quản lý kinh phí thư viện. Các thư tịch cổ bị thất lạc ra ngoài, Viện Văn học cũng không có tiền để đi tìm, thu hồi hoặc mua lại. Hiện Viện Văn học đang có một dự án cấp Nhà nước với nội dung sưu tầm các tư liệu văn học cổ. Cũng chính dự án này đã tìm thấy một số bản Kiều cổ trôi nổi trong dân gian”.

Về các thư tịch cổ bị mất khỏi thư viện từ trước đến nay, bà Tường Anh cho biết, chưa có được con số chính xác vì Thư viện Viện Văn học từ 10 - 20 năm mới kiểm kê toàn diện một lần. Lần kiểm kê gần nhất là năm 1986. Năm đó, Viện cũng đã lập ra một danh sách những độc giả chưa trả lại sách cho thư viện, để liên hệ đòi hoặc thanh lý theo giá thấp hơn rất nhiều so với giá trị thực của sách. Giờ đây, công việc quản lý sách của Thư viện Viện Văn học cũng đỡ vất vả hơn, nhờ ký hiệu sách đã được nhập vào máy tính. Nếu cuốn sách nào có bị mất phiếu ký hiệu thì vẫn có thể dễ dàng tìm thấy.

Như vậy, khi mà các thư viện chưa có được một quy chế chặt chẽ trong việc cho mượn sách, khi mà các nhà nghiên cứu vẫn có ý đồ chiếm dụng sách cổ làm tài sản riêng và khi còn những khó khăn về kinh phí trong việc bảo quản sách… thì hiện tượng “chảy máu thư tịch cổ” sẽ vẫn là một vấn nạn làm nhức nhối giới nghiên cứu cùng những người yêu sách.