Trung Quốc đối mặt khủng hoảng dân số do giảm mức sinh và bài học cho Việt Nam

Tỉ lệ sinh giảm mạnh và thay đổi lớn trong chính sách dân số ở Trung Quốc

Đến cuối năm 2020, dân số Trung Quốc là hơn 1 tỷ 410 triệu người - thông tin được công bố mới đây từ cuộc Tổng điều tra dân số lần thứ 7, giai đoạn 2010-2020. Với mức tăng dân số hàng năm 0,53%, thấp hơn con số lần trước là 0,57%, tỷ lệ tăng dân số thuộc diện thấp hàng đầu thế giới làm dấy lên nhiều lo ngại về tình trạng dân số già hóa tại Trung Quốc.

Tờ nhật báo Thượng Hải đưa ra những số liệu đáng lo về tỷ lệ sinh giảm mạnh tại TP gần 25 triệu dân này. Năm 2020 có 127.600 trẻ em ra đời, giảm 41.400 trẻ so với 1 năm trước đó. Trong số phụ nữ có 1 con thì chỉ có chưa đầy 7% có dự định có con thứ hai. Nguyên nhân là do áp lực về tài chính và trách nhiệm nuôi con.

Theo Cục Thống kê Quốc gia, dân số Trung Quốc ngày càng già nhanh, với hơn 264 triệu người trên 60 tuổi, chiếm 18,7% dân số - cao hơn 5,44% 10 năm trước đó. Bà Navchaa Suren, đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc tại Trung Quốc, cho rằng Trung Quốc cần phải tìm ra các biện pháp để hỗ trợ thực chất về khuyến khích sinh cũng như đảm bảo chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

Dân số Trung Quốc đã tăng lên 1,41 tỉ trong năm 2020, nhưng số trẻ sinh ra trong năm này lại giảm còn 12 triệu, thấp hơn so với 14,65 triệu trẻ của năm 2019. Năm 2020 cũng là năm thứ tư liên tiếp số trẻ sinh thêm ở Trung Quốc giảm.

Tổng tỉ suất sinh của phụ nữ trong độ tuổi sinh con của Trung Quốc năm 2020 giảm còn 1,3 con/người, thấp hơn nhiều so với mức 2,1 con/người - mức cần thiết để duy trì dân số ổn định.

Theo Thời Báo Hoàn Cầu, các nhà nhân khẩu học Trung Quốc đều nhất trí rằng dân số Trung Quốc hiện đang tiến đến một bước ngoặt quan trọng khi dân số già đi nhanh chóng và tỉ suất sinh giảm.

Dân số Trung Quốc tăng, nhưng số dân trong tuổi lao động (15 - 59) lại đang giảm. Từ mức 936 triệu năm 2010, nhóm dân số này chỉ còn khoảng 900 triệu năm 2019.

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hôm 20/8, Trung Quốc đã thông qua sửa đổi Luật Dân số và kế hoạch hóa gia đình, theo đó mỗi cặp vợ chồng được sinh con thứ 3, đồng thời quy định các biện pháp hỗ trợ chính sách mới này.

Theo Tân Hoa xã, Luật Dân số và kế hoạch hóa gia đình sửa đổi sẽ bãi bỏ các quy định hạn chế trước đây, trong đó có việc phạt các cặp vợ chồng vi phạm luật quy định chỉ được sinh tối đa 2 con.

Ngoài ra, luật cũng đề xuất các biện pháp hỗ trợ cho sự thay đổi chính sách kế hoạch hóa gia đình, trong đó có việc xem xét chế độ cha mẹ nghỉ có lương, thiết lập thêm các cơ sở trông giữ trẻ trong khu dân cư, khu vực công cộng và nơi làm việc.

Số liệu chính thức được Tổng cục Thống kê quốc gia (NBS) Trung Quốc công bố hôm 11/5 cho thấy, dân số Trung Quốc từ năm 2010-2020 tăng ở mức thấp nhất kể từ những năm 60 của thế kỷ trước.

Theo NBS, kết quả cuộc điều tra dân số lần thứ 7 được tiến hành năm 2020 cho thấy, dân số Trung Quốc năm 2020 là hơn 1,4 tỷ người, tăng 5,38% so với năm 2010. Như vậy, dân số tăng trung bình 0,53%/năm từ năm 2010-2020, thấp hơn mức tăng 0,57%/năm từ năm 2000-2010.

Trước đó, năm 2016, Trung Quốc bỏ chính sách một con đã được áp dụng trong gần 40 năm, cho phép các cặp vợ chồng sinh 2 con.

Duy trì mức sinh thay thế ở Việt Nam

Tại Việt Nam, xét trên phạm vi toàn quốc, chúng ta đã đạt mức sinh thay thế và duy trì liên tục trong suốt hơn 1 thập kỷ qua. Tuy nhiên, mức sinh không đồng đều giữa các vùng, khu vực, điều này cũng đặt ra thách thức không nhỏ trong việc duy trì vững chắc mức sinh thay thế.

Chẳng hạn, các tỉnh phía Nam, mức sinh có xu hướng liên tục giảm, một số tỉnh giảm xuống mức rất thấp, điển hình là TPHCM (1,33 con). Ngược lại, nhiều tỉnh phía Bắc mức sinh không ổn định, một số tỉnh đã tăng cao trở lại (trên 2,5 con). Bên cạnh đó, hiện vẫn còn 4/6 vùng kinh tế - xã hội chưa đạt được mức sinh thay thế, có nơi rất cao, quy mô dân số tiếp tục tăng nhanh. Trong khi ở một số vùng đô thị, kinh tế phát triển, mức sinh đã xuống thấp, có nơi thấp xa so với mức sinh thay thế.

Theo số liệu mới nhất trong Quyết định 2019/QĐ BYT ngày 27/4/2021 về Công bố danh sách tỉnh, thành phố thuộc các vùng mức sinh áp dụng cho giai đoạn 2020 – 2025, có 21 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp; vùng có mức sinh cao gồm 33 tỉnh thành phố; và có 9 tỉnh thành phố có mức sinh thay thế.

Theo ông Mai Trung Sơn, các tỉnh có mức sinh thấp kéo dài sẽ để lại nhiều hệ lụy như già hóa dân số nhanh, thiếu hụt lao động, ảnh hưởng đến an sinh xã hội. Nguyên nhân khiến mức sinh thấp do xu hướng kết hôn muộn, không muốn đẻ, đẻ ít, đẻ thưa ngày càng cao; tỷ lệ đô thị hóa tăng và phát triển kinh tế dẫn đến áp lực tìm kiếm việc làm, nhà ở, chi phí sinh hoạt, chi phí nuôi dạy và chăm sóc con…

Tổng cục trưởng Tổng cục Dân số - KHHGĐ Nguyễn Doãn Tú cho biết, không ít quốc gia đã thành công trong việc giảm sinh nhưng chưa có nước nào thành công trong việc đưa mức sinh thấp về mức thay thế, đây chắc chắn sẽ là thách thức không nhỏ đối với nước ta nếu muốn duy trì và kéo dài thời kỳ cơ cấu dân số vàng.

Do đó, nhiệm vụ cấp thiết đặt ra cho Việt Nam là cần duy trì vững chắc mức sinh thay thế, giữ mức sinh đồng đều giữa các vùng, khu vực và không để mức sinh "tụt" quá thấp, nhất là ở các tỉnh/thành đang có mức sinh thấp và có xu hướng tiếp tục giảm sinh. Đây cũng là mục tiêu quan trọng được nêu trong Nghị quyết 21 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về công tác dân số trong tình hình mới và Chiến lược Dân số Việt Nam đến năm 2030 vừa được Thủ tướng Chính phủ ban hành.

Để góp phần thực hiện thành công chiến lược dân số Việt Nam vào năm 2030, ngành dân số cần tiếp tục mục tiêu chăm sóc, nâng cao sức khỏe người cao tuổi bảo đảm thích ứng với già hóa dân số; có chiến lược truyền thông để đưa mức sinh thấp về mức sinh thay thế; tuyên truyền để thay đổi nhận thức "trọng nam khinh nữ", không lựa chọn giới tính thai nhi cũng như đẩy mạnh chương trình tầm soát trước sinh, sơ sinh để phát hiện, can thiệp và điều trị sớm các bệnh tật, giúp trẻ sinh ra phát triển bình thường, giảm thiểu số người tàn tật, thiểu năng trí tuệ trong cộng đồng...