Biển Đen và cuộc giằng co Nga - Phương Tây

Ngoài việc phô trương thanh thế, hành động này của Mỹ và NATO còn là một tuyên bố ngầm rằng, Nga không phải là kẻ duy nhất thống trị tại một khu vực có vị trí chiến lược như Biển Đen.

Vùng biển chiến lược

Biển Đen trải dài từ phía đông và nam Âu, chạy qua Trung Đông và châu Á. Đây là một vùng nước lớn nằm giữa Biển Caspian và Địa Trung Hải. Biển Đen kết nối với Địa Trung Hải qua Bosporus và Dardanelles, hai eo biển hẹp, hình thành một tuyến đường biển cổ chai nối liền châu Âu và châu Á.

Toàn bộ bờ biển của Thổ Nhĩ Kỳ cũng chính là đường biển phía nam của Biển Đen. Trong khi đường biển phía bắc nằm trên vùng lãnh thổ của Nga và Ukraina. Đường biển phía đông là bờ biển của Gruzia và vùng Caucasus, trong khi phía tây nằm trên lãnh thổ các quốc gia Balkan gồm Bulgaria, Romania và Moldova.

Với châu Âu, Biển Đen chưa bao giờ là nơi xảy ra các cuộc giao tranh lớn, mà thường đóng vai vùng đệm giữa quân đội các nước. Tuy nhiên, về mặt giao thương, Biển Đen lại đặc biệt quan trọng với châu Âu.

Trong suốt thời kỳ chiến tranh lạnh, hoạt động vận tải đường biển qua Biển Đen diễn ra thấp, do khu vực hạ nguồn sông Danube rơi vào vòng kiểm soát của Liên Xô (cũ). Tuy nhiên, khi bức tường Berlin sụp đổ và không khí thù địch đã biến mất ở nơi là Nam Tư cũ, Danube, vốn chảy qua 10 quốc gia châu Âu và đổ ra Biển Đen, đã trở lại là tuyến đường thủy vận tải quan trọng, đặc biệt với nước Đức.

Giờ đây, toàn bộ hoạt động xuất khẩu ở Trung Âu phụ thuộc vào Biển Đen. Các chuyến hàng sẽ theo các con sông đổ thẳng ra Biển Đen và đi ra thế giới. Tuyến đường này rẻ hơn nhiều so với việc đưa hàng đi trên bộ và vận chuyển bằng biển Baltic. Việc đóng cửa tuyến đường này, dù là vào bất kỳ lúc nào, cũng là một vấn đề rất lớn cho châu Âu.

Biển Đen là một khu vực đặc biệt nhạy cảm với Nga.

Với Gruzia, Biển Đen có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vì đây là lối đi bằng đường biển duy nhất tới châu Âu của nước này. Địa hình hiểm trở của vùng Caucasus khiến cho hoạt động vận tải trên bộ của Gruzia cực kỳ khó khăn và nguy hiểm.

Biển Đen là một khu vực đặc biệt nhạy cảm với Nga, bởi đây là lối tấn công duy nhất vào quốc gia này mà không phải đi qua Ba Lan và một loạt nước Bắc Âu khác, những con đường mà Napoleon và Hitler đã từng đi mòn. Vì Biển Đen gần với vùng Caucasus và nằm ngay dưới các khu vực sản xuất dầu  Tatarstan và Bashkorostan của Nga, nên kiểm soát nó cũng đồng nghĩa với việc kiểm soát huyết mạch năng lượng của quân đội Nga.

Phương Tây tăng sức mạnh

Stratfor, công ty tình báo tư nhân hàng đầu thế giới, đánh giá Biển Đen là một “cái hồ của NATO”.

Nguyên nhân vì hai eo biển Dardanelles/Bosphorous kiểm soát lối ra, vào Biển Đen hiện nay nằm dưới chủ quyền của Thổ Nhĩ Kỳ, một thành viên của NATO. Nằm ngay phía nam của hai eo biển này là Biển Aegean, cũng thuộc quyền kiểm soát của NATO. Trong trường hợp xung đột xảy ra, dù Nga có chọc thủng hai eo biển trên thì vẫn vấp phải sự chặn đánh từ Biển Aegean.

Cũng cần phải nhắc thêm rằng, Địa Trung Hải cũng là một “cái hồ NATO” nên Nga hầu như không thể gây ảnh hưởng tới các khu vực này. Sức mạnh hải quân của Nga vì thế nằm gọn trong Biển Đen, gây sức ép lên Gruzia và Ukraina cùng bán đảo Crimea. Căn cứ của Hạm đội Biển Đen đóng tại Sevastopol được xem như tiền đồn để Nga kiểm soát toàn bộ vùng phía bắc của Biển Đen.

Tuy nhiên, chính Biển Đen có thể trở thành bàn đạp quan trọng để đưa các lực lượng quân sự tấn công trái tim nước Nga. Trong thời hiện đại, biển và đại dương thường được xem là các tuyến đường cao tốc của chiến tranh.

Các quốc gia giàu mạnh có thể sử dụng biển để đưa quân đội tới bất kỳ nơi nào trên trái đất. Không có Biển Đen, rõ ràng bất kỳ ai muốn “dằn mặt” Nga đều phải đi theo con đường của Hitler và Napoleon, tuyến đường với tỉ lệ thành công cực thấp, trong khi chi phí nhân mạng và quân sự cực cao. Nhưng nhờ các eo biển của Thổ Nhĩ Kỳ, quân đội Mỹ và NATO có thể dễ dàng tiến vào Biển Đen và tấn công vùng Caucasus cùng vùng đất liền của Nga.

Quân đội viễn chinh Pháp và Anh đã từng thử phương pháp tấn công qua Biển Đen trong cuộc chiến tranh Crimea (1854 - 1856). Đầu tiên họ chiếm Crimea, sau đó chiếm Sevastopol và cố gắng tấn công vùng Rostov-on-Don thông qua Biển Azov, nhưng thất bại.

Tuy nhiên, trong chiến tranh hiện đại, với sự hiện diện của tên lửa được vệ tinh dẫn đường và các tàu sân bay khổng lồ, kết cục một cuộc chiến bắt đầu trên Biển Đen có thể sẽ rất khác so với những năm 1800.

Hiện nay, phương Tây đã bắt đầu phô trương sức mạnh quân sự tại Biển Đen. Thông qua eo biển Dardanelles, Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát lối ra vào Biển Đen.

Không quân Mỹ cũng có một căn cứ đặt ở căn cứ quân sự Incirlik của Thổ Nhĩ Kỳ, bên cạnh các căn cứ không quân ở Hy Lạp, Bulgaria và Romania. Các căn cứ này sẽ giúp hình thành những sức mạnh trên không uy hiếp lực lượng Nga ở Biển Đen.

Lính Nga kiểm tra trang thiết bị trên một chiếc tàu thuộc Hạm đội Biển Đen đóng tại Ukraina.

Nga vẫn duy trì ảnh hưởng

Trong số báo ra tháng 9/2008, tờ Asia Times nhận xét, cho tới nay Nga vẫn là một sức mạnh lớn ở Biển Đen và vẫn duy trì ảnh hưởng, dù NATO và Mỹ đang gấp rút đặt chân tới khu vực này.

Bằng chứng rõ rệt nhất là hồi cuối tháng 8, Kazakhstan, một quốc gia đóng vai trò quan trọng ở Trung Á, đã quyết định đứng về phía Nga trong cuộc xung đột Gruzia, bất chấp việc đã được phương Tây ve vãn, săn đón.

Sau cuộc họp ở thủ đô Tajikistan trong khuôn khổ hội nghị của Tổ chức hợp tác Thượng Hải (SCO), Tổng thống Kazakhstan Nurusultan Nazarbayev đã nói với Tổng thống Nga Dmitry Medvedev rằng, Moskva có thể tin tưởng vào sự ủng hộ của Astana trong cuộc xung đột ở Nam Ossetia.

“Tôi rất ngạc nhiên khi thấy phương Tây hoàn toàn bỏ qua sự thật rằng, quân đội Gruzia đã tấn công thành phố hòa bình Tskhinvali (ở Nam Ossetia). Vì thế quan điểm của tôi là: Gruzia đã gây hấn và Nga buộc phải lựa chọn giữa việc giữ im lặng hay bảo vệ người dân. Tôi tin tất cả hành động của Nga là nhằm ngăn chặn việc người dân ở thành phố này phải đổ máu” – ông Nazarbayev nói.

Từ quan điểm của Moskva, từng lời nói của ông Nazarbayev có giá ngang với vàng ròng. Nó cho thấy nỗ lực của Mỹ trong việc biến Kazakhstan thành “bạn thân” đã thất bại. Cần phải biết rằng, toàn bộ chiến lược khu vực Trung Á của Mỹ hiện là thay thế Nga và Trung Quốc để trở thành “bạn thân” của Kazakhstan.

Các công ty dầu lớn của Mỹ đã bắt đầu làm ăn với Kazakhstan ngay sau khi Liên Xô sụp đổ hồi năm 1991. Không có gì ngạc nhiên khi Kazakhstan trở thành điểm đến ưa thích của Phó Tổng thống Mỹ Dick Cheney và Tổng thống George W Bush đã có cuộc tiếp đón long trọng ông Nazarbayev ở Nhà Trắng.

Mỹ muốn lấy lòng ông Nazarbayev với hy vọng Kazakhstan sẽ bơm dầu vào tuyến đường ống Baku-Tbilisi-Ceyhan chạy qua đất Gruzia thay vì chạy qua các đường ống của Nga. Bên cạnh đó, Kazakhstan có chung đường biên dài 7.500 km với Nga, đường biên dài nhất giữa hai quốc gia trên thế giới. Sẽ là cơn ác mộng của nước Nga nếu NATO đặt chân lên Kazakhstan.      

Tuy nhiên những giấc mơ ấy của người Mỹ đã tan thành mây khói, khi giới lãnh đạo Kazakhstan kiên quyết đứng về phía Moskva. Ngoài ra, có những dấu hiệu cho thấy Nga và Kazahkstan đang lên lịch trình hoạt động cho Tổ chức hiệp ước an ninh tập thể (CSTO), được coi là đối trọng của NATO trong tương lai. CSTO gồm các thành viên Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Russia, Tajikistan và Uzbekistan, tổ chức này sẽ không bỏ qua  những biến động liên quan tới khu vực Caucasus.

Tàu Gruzia bị bắn cháy trong cuộc xung đột với Nam Ossetia.

Bảo toàn quyền lợi trên Biển Đen

Sau cuộc xung đột Nam Ossetia, Nga đã kiểm soát hai cảng lớn trên Biển Đen là Sukhumi và Poti. Dù chính phủ thân phương Tây ở Ukraina đang cố gắng gây sức ép lên Hạm đội Biển Đen ở Sevastopol, Moskva sẽ không chịu nhượng bộ.

Trong khi vẫn duy trì hạm đội ở Ukraina cho tới năm 2017, Moskva cũng tìm kiếm những cảng biển khác để thay thế cho Sevastopol. Poti hiện được xem là cảng thay thế số 1 do có những cơ sở vật chất hoàn hảo từ thời Liên Xô (cũ).

Ngoài ra, có những dấu hiệu cho thấy Nga đang mở rộng tầm ảnh hưởng của hạm đội Biển Đen. Moskva đã tiến hành đàm phán với Syria về việc thiết lập một căn cứ bảo dưỡng của hải quân Nga ở cảng Tartus.

Báo chí Trung Đông gần đây còn đưa tin rằng Tổng thống Syria, Bashar al-Assad thậm chí đã gợi ý rằng Nga có thể chuyển tạm thời Hạm đội Biển Đen từ Sevastopol tới Syria. Thực tế lâu nay Hải đội Địa Trung Hải số 5 của Nga vẫn sử dụng cảng Tartus của Syria cho các hoạt động bảo dưỡng, sữa chữa.

Bên cạnh đó, các hành động của Nga đối với Gruzia và hai vùng ly khai Nam Ossetia, Abkhazia hiện đã nhận được sự hậu thuẫn từ Belarus, Kazakhstan và Trung Quốc.

Việc vẫn duy trì mối quan hệ hòa bình thân thiện với ba quốc gia này trong bối cảnh bị phương Tây đe dọa chiến tranh lạnh, dọa đuổi khỏi G8, đưa tàu chiến tới Biển Đen... cho thấy Nga sẽ không dễ bị cô lập và gây sức ép. 

Với việc hai vùng đất Nam Ossetia và Abkhazia tuyên bố độc lập, Nga đã đạt được mục đích lập nên các tiền đồn mới để phòng vệ trước phương Tây. Theo đó, nếu phương Tây muốn thành lập một “bức tường Berlin” trên Biển Đen, bức tường đó sẽ có lỗ hổng ở bờ biển phía tây, khu vực chạy qua Gruzia. Trong khi ở bờ phía đông, hạm đội của hải quân Nga vẫn duy trì ảnh hưởng và thoải mái ra vào Biển Đen.

Theo Công ước Montreal, các tàu chiến Nga được phép ra vào tự do Biển Đen qua eo biển Bosphorous. Nếu NATO muốn chặn eo biển này để biến Biển Đen thành một cái ao nhà, họ cũng khó có thể đạt được mục đích. Ngoài phản ứng từ phía Nga, NATO sẽ hứng nhiều chỉ trích từ thế giới và ngay chính từ các thành viên trong tổ chức.

Hương Giang