Đi tìm sự thật "ba ông cá thần" ở Bắc Ninh: Chỉ là cá chép thường

 

Sự sống lâu năm cộng với hình hài khác lạ của ba "ông" cá đã khiến không ít người tin rằng ba ông chính là hiện thân của hai vị "nhị nhân thần nữ" Tiên Dong và Thủy Tiên. Tuy nhiên, dưới ánh sáng của khoa học ba ông cá sẽ được gỡ dần những lớp vỏ hoang đường.

 

Sự tích về ba "ông" cá thần

Bao năm qua người ta vẫn tin rằng ba ông cá thần có tuổi thọ 1.000 năm.

 

Nhiều cụ cao niên của làng Diềm cho hay, không biết ba "ông" cá có tự bao giờ nhưng từ khi còn nhỏ đã thấy các cụ tung tăng trong lòng giếng. Ngay cả cụ bà Lê Thị (103 tuổi) trước khi mất cũng khẳng định rằng từ hồi lên 5, lên 6 tuổi, mỗi lần được mẹ bế ra đền chơi cứ hay đòi mẹ bế lại gần giếng để được xem ba "ông" cá thần xinh đẹp. Một số người còn cho rằng ba "ông" cá này tồn tại trong lòng giếng đã hơn nghìn năm tuổi và chúng chính là hiện thân của hai vị "nhị nhân thần nữ" được thờ trong đền Cùng. Chính vì thế, người làng Diềm bao lớp thế hệ vẫn tôn kính gọi ba chú cá này là "ông".

Lý giải vì sao quan niệm cá là hiện thân của hai bà công chúa mà lại gọi bằng "ông", ông Nguyễn Ngọc Bích - trưởng ban quản lý khu di tích giếng Ngọc đền Cùng cho biết: Hai bà công chúa vốn là con gái nhưng lập nên nhiều công trạng hiển hách không thua kém gì các đức ông nên được dân làng Diềm tôn là thành hoàng. Quan niệm cá là hiện thân của vị thành hoàng nên mọi người tôn xưng là "ông". Còn chuyện chỉ hai bà mà có tới ba ông cá là người ta thả thêm một ông để đi hầu hạ các bà.

Hàng năm, vào đúng tiết Thanh Minh (3/3 âm lịch) làng bắt đầu làm lễ tát giếng nhằm làm sạch giếng Ngọc, thay nguồn nước mới. Ba "ông" cá được dân làng "rước" lên "ngự" ở một cối đá đại bằng đá ong nguyên khối nằm dưới gốc cây đa già, chờ nước mới lên đầy giếng sẽ "rước" các ông về nhà lại. Từng có một lần, nhân dịp thay nước mới các cụ bô lão trong làng đã thử mang các "ông" ra sông thả bên sông Cầu để thay đổi môi trường sống nhưng khi thả xuống sông các ông vẫn chỉ vẫy vùng ở ngay chỗ thả chứ không bơi đi xa. Ngay cả trong những trận lụt khủng khiếp nhất, nước tràn bờ giếng, bao nhiêu nhà cửa làng mạc bị cuốn trôi riêng ba ông cá thì vẫn "thủy chung" trong lòng giếng. Càng lạ kỳ hơn khi hàng năm, vào ngày hội đền nhiều người đến lễ đã mang theo một số loại cá, rùa... phóng sinh. Tuy nhiên, sau khi những loài ấy được thả xuống giếng vài ngày, cá thì nổi lều phều trên mặt nước còn rùa thì bò lên mặt đất rồi cứ thế chạy thẳng ra đồng. Nếu vớt những chú cá mới yếu ớt đó phóng sinh ra sông Cầu thì chúng lại bơi lội, tung tăng ngay. Từ đó không ai dám thả bất kỳ loại cá mới nào vào lòng giếng nữa vì sợ các "Ngài" quở trách.

 

Thường chúng hay nổi trên mặt nước để ăn kiếm chứ rất ít khi lặn xuống sâu.

Cụ Nguyễn Văn Lợi cho hay, cụ từng nghe một người thân trong gia đình kể lại rằng ba “ông” cá này chính là cá phóng sinh. Lúc đầu khi mới thả, vảy từ phần gáy đến cuối lưng của chúng có màu hồng chứ không phải màu đen như bây giờ. Bản thân chúng là loài cá nước ngọt sống bằng các loại thủy sinh chứ không ăn thức ăn nhân tạo do đó không cần chăm sóc nhiều. Tuy nhiên, không biết có phải ba “ông” cá này là giống đực hay không nhưng nhiều năm qua không hề có hoạt động sinh sản. Trong những sử liệu xa xưa của làng, chỉ có tài liệu nói đến giếng Ngọc chứ không có tài liệu nào nói đến ba “ông” cá này. Bởi vậy, bản thân cụ Lợi không tin đây là cá thần có nghìn năm tuổi. "Tôi thì tôi không tin là cá có thể sống được tới 1.000 năm tuổi. Càng không tin trên đầu cá có chữ Nho, chữ Hán như nhiều lời đồn đại. Tôi chỉ tin rằng, sở dĩ cá ở đây có thể sống lâu hơn ở những chỗ khác là vì môi trường trong lành, dễ sống" - cụ Lợi cho hay.

Ba "ông" cá thần là cá chép

Cận cảnh một ông cá.

 

Theo quan sát của phóng viên, ba chú cá hiện nay mỗi chú nặng khoảng trên 2kg. Hai bên thân mỗi chú đều mang một màu sắc riêng, chú màu đen, chú lốm đốm hồng còn chú thì mang màu nâu đặc trưng của rong rêu. Trước miệng mỗi chú đều có những cọng râu trắng, dài khoảng 4 - 5cm, dọc sống lưng có một vi chạy dài đến gần đuôi. Riêng phần lưng cá, cả ba chú đều mang một màu đen tuyền. Thường chúng hay nổi trên mặt nước và bơi lội xung quanh bờ giếng để ăn chứ rất ít khi lặn xuống sâu. Hình hài bên ngoài của ba chú cá khá giống nhau và rất giống với một loại cá chép. Chính vì từ trước đến nay chưa có bất kỳ nhà khoa học nào thử bắt những chú cá này lên để nghiên cứu xem đây là giống cá gì và chúng có thực sự có tuổi đời hơn 1.000 năm tuổi hay không nên những câu chuyện có phần hoang đường, huyễn hoặc cứ thế lan truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Người hiếu kỳ, tò mò cũng vì thế mà đổ xô đến đây lễ bái và chiêm ngưỡng cá ngày càng đông hơn.

 

GS.TSKH Mai Đình Hiên đang trò chuyện với phóng viên.

Tuy nhiên, theo những thông tin mô tả và những hình ảnh minh họa rõ ràng qua một số bài báo, GS. TSKH Mai Đình Hiên - nhà phân loại học hàng đầu Việt Nam hiện nay cho rằng, không bao giờ có chuyện ba ông cá kia có tuổi đời 1.000 năm. "Từ trước đến nay, đối với tất cả các loài cá trên thế giới, chỉ duy nhất có một con cá quân, đánh bắt được từ bờ biển của Mỹ là có tuổi thọ từ 90 tới 115 năm tuổi mà thôi. Còn thông thường cá chỉ sống được 30 năm, cùng lắm là 40 năm chứ không có hơn" - GS Hiên cho biết.

Về giống cá của ba chú cá trong lòng giếng Ngọc, theo GS Hiên đó là loại cá chép sống khá phổ biến ở Việt Nam. Ba yếu tố để có thể khẳng định chúng thuộc họ cá chép là vì chúng có vẩy, không có vây mỡ ở lưng mà chỉ có một vây kéo dài từ gáy đến cuối lưng, có râu và thậm chí là có hai đôi râu ở hai hàm trên dưới phía miệng. Loại cá chép này ban đầu có thể được nuôi trong ao vì thế chúng sống rất tốt trong môi trường nước tĩnh như giếng, bồn, chum, vại... Đặc điểm của chúng rất sợ nước chảy như khe suối, sông... cho nên khi mang ba ông cá này ra bờ sông thả mà chúng vẫn chỉ quanh quẩn bên bờ không chịu bơi đi là vì thế.

Việc thả những chú cá mới hoặc rùa vào lòng giếng mà những loài mới này bị yếu dần là vì những loài cá này không quen với môi trường nước ở đây. Có thể chúng quen sống với môi trường nước chảy ở sông nên khi bị thả vào đây chúng bị thiếu ôxy nên yếu dần. Còn rùa bò ra ngoài được là vì mép nước của giếng lấp xấp với bậc thang lên xuống nên rùa có thể bò lên mặt đất chứ không hẳn bị mấy ông cá "uy hiếp" đến nỗi phải bỏ đi. Sự biến đổi màu sắc của cá cũng dễ lý giải bởi cá thường biến đổi màu sắc theo môi trường sống. Lúc đầu chúng có màu hồng nhưng sau khi sống ở giếng một thời gian chúng có thể chuyển sang màu xám hoặc màu đen theo đáy giếng.

Riêng nhiều cụ ông, cụ bà khẳng định rằng lúc còn nhỏ đã thấy cá trong giếng thì có thể có hai khả năng xảy ra. Thứ nhất, họ sống ở làng nhiều năm nhưng không phải ngày nào cũng ở bên giếng để chứng kiến sự thay đổi của cá nên không biết rằng có thể đã có một ai đó đã thay cá cũ bằng những con cá mới này khi chúng chết. Thứ hai, cũng có thể giếng trong lành là môi trường sống tốt nên cá sống ở đây được lâu hơn nhưng nếu như thế thì cá phải phát triển nhiều hơn nữa chứ không chỉ có trọng lượng 2kg và dài có hơn 50cm như bây giờ.

 

Hà Tùng Long