Hoàng thành Thăng Long: Bí mật đằng sau lớp đất

Những chân tảng lớn của lầu ngũ giác

TS Hà Văn Phùng, nguyên Viện trưởng Viện Khảo cổ Việt Nam, phì cười khi kể lại chuyện ông được “gạ” bán đồ cổ. Đó là một buổi tối trong khu khai quật 18 Hoàng Diệu, một thanh niên trẻ xách bao tải lớn đến tìm TS Phùng, nói nhỏ: “Chú xem hộ cháu những thứ này có phải là đồ cổ không?”. Lựa những mảnh đồ trong bao tải, giơ ra ánh sáng yếu ớt của ngọn đèn trong lán, TS Phùng nhận thấy đây toàn là cổ vật. Những mảnh bát với nhiều họa tiết trúc, mai, còn có những phù điêu rồng, phượng. Ông tiên đoán, số cổ vật này thuộc thời Lý, Trần.

Cậu thanh niên thấy sự trầm ngâm trên mặt người nhiều kinh nghiệm về cổ vật thì mừng lắm, hỏi: “Thế chú có mua không, cháu bán rẻ cho?”. Nhà khảo cổ già cười khà bảo, chúng tôi làm khoa học, làm gì có tiền mà mua, chỉ có được tặng để nghiên cứu. Cậu cần tiền, mang đi chỗ khác mà bán. Hỏi thêm vài điều, ông biết được chỗ cổ vật này đào lên từ móng nhà chuẩn bị xây trên đường Lý Nam Đế.

Ông J.Koizumi (bìa trái)- nguyên Thủ tướng Nhật Bản thăm khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long.

Bình gốm với hoa văn kỳ lạ thời Trần thế kỷ 13-14

Ở độ sâu 1,9m lộ dấu tích một con đường lát gạch “hoa chanh” thời Trần. Hai đường biên dùng gạch vuông cỡ 36x36cm cắm thành những ô vuông gần bằng nhau. Mỗi ô vuông lại cắm hai đường chéo góc như hình cánh hoa chanh. Những ô vuông nối tiếp nhau thành những đường viền hoa chạy dài suốt hai biên tấm thảm. Lòng đường rộng 1,3m được trải hoàn toàn bằng gạch bìa cỡ 36x19cm. Nghiên cứu phần móng càng thấy độ kiên cố của con đường. Ước tính, con đường này được xây trên 12 lớp vật liệu đất trộn gạch, đất trộn sỏi, đất sét, đất lẫn mảnh bao nung đồ sứ... Trung bình, mỗi lớp dày khoảng 8cm, tổng chiều dày của các lớp đất này là 86cm.

Theo TS Ninh, tính theo hướng Bắc - Nam, các nhà khảo cổ học dự đoán con đường này có thể kéo dài hơn nữa và rất có thể đó là con đường từ Đoan Môn đến điện Thiên An thời Trần. Đáng chú ý là trong số gạch lát con đường thời Trần đó có những viên gạch thời Lý được dùng lại. Như vậy, rất có thể Đoan Môn thời Lý, Trần, Lê về cơ bản đã toạ lạc cùng một nơi. Và vào thời Lý cũng có thể có một con đường đi từ Đoan Môn đến điện Càn Nguyên ở cùng vị trí với con đường thời Trần được phát lộ tại cuộc khai quật này.

Những di vật tại Hoàng thành

Kết quả đo đạc đã giúp khẳng định đây là phế tích của một kiến trúc có bộ khung chịu lực bằng gỗ có bốn hàng chân cột. Theo các nhà khảo cổ đây là một “tòa nhà nhiều gian”. Tiếp tục khai quật về phía Tây của “tòa nhà nhiều gian”  tìm thấy những móng trụ gia cố chân tảng khác. Bố cục của các móng trụ chân tảng này khá đặc biệt: Sáu trụ móng tròn quây quanh một số trụ móng ở chính giữa. Khoảng cách trung bình giữa “tim” của các móng trụ tròn - làm thành một hình lục giác gần đều là khoảng 130cm. Các cụm móng trụ gia cố chân tảng này trải dài suốt mặt phía Tây của “tòa nhà nhiều gian”. Cụm móng trụ gia cố chân tảng này được coi là phế tích của một kiểu “lầu lục giác nhỏ”, được xây dựng nhằm phục vụ nhu cầu thưởng ngoạn.

Theo TS Tín, các chân tảng đều được làm bằng đá sa thạch màu xám. Mặt chân tảng chạm cánh sen mang phong cách nghệ thuật thời Lý. Trên mặt nhiều chân tảng còn rất rõ dấu vết cho biết, cột gỗ dựng trên đó có đường kính 43cm. Theo nhận xét ban đầu, các phế tích kiến trúc ở phía Bắc khu A là của một tổ hợp kiến trúc có liên quan mật thiết với nhau. Bao gồm: “tòa nhà nhiều gian” và một dãy các “lầu lục giác”. TS Tín cho rằng, các dấu tích này đều cùng một niên đại, tương đương vào khoảng thời Lý- Trần ở Đoan Môn. Hơn nữa, xét về mặt kỹ thuật xây dựng, các móng trụ ở đây cũng đều thuộc kỹ thuật của thời Lý và thời Trần. Trong thời Lý, kỹ thuật gia cố sỏi đặc biệt thấy rõ ở chùa Lạng (Hưng Yên), tháp Chương Sơn và tháp Phổ Minh (Nam Định). Điều này còn được khẳng định thêm khi phát hiện một hồ nước có hình gần chữ nhật phía Nam khu “kiến trúc nhiều gian” bị lấp đầy vật liệu thời Lý, Trần.

Qua nghiên cứu, TS Ninh phát hiện gạch mang chữ Hán có niên đại sớm nhất là gạch “Giang Tây quân”. Thời nước ta thuộc Đường (thế kỷ VII-IX) hàng năm, cứ vào mùa thu và mùa đông, nhà Đường thường phái nhiều đội quân phòng thủ Lĩnh Nam, gọi là “quân phòng thu” và “quân phòng đông”, chủ yếu là quân vùng Giang Tây sang nước ta. Bọn quan đô hộ bắt quân sĩ xây thành đắp lũy, đóng gạch nung ngói cung cấp cho các công trình xây dựng khi đó. Gạch “Giang Tây quân” gặp rất nhiều trong khu di tích khảo cổ Hoàng thành. Ba chữ “Giang Tây quân” được khắc vào khuôn gỗ rất rõ ràng để rồi in vào gạch khi đất còn ướt mềm.

Tiếp đến là phát hiện loại gạch “Đại Việt quốc quân thành chuyên” (gạch xây quân thành nước Đại Việt). Đây là loại gạch lần đầu tiên nhìn thấy tại kinh thành Hoa Lư thời Đinh-Lê ở Ninh Bình. Từ bấy đến nay, các nhà khảo cổ đều nghĩ rằng loại gạch này chỉ chuyên dùng ở Hoa Lư. Nhưng khi tìm thấy tại khu khai quật Hoàng thành Thăng Long đã khiến các nhà khảo cổ  phải xem lại những nhận định cũ. Một giả thuyết được TS Ninh đưa ra, phải chăng các triều đình Đinh-Lê đã quản lý và có xây dựng ở đất Thăng Long nên mới để lại những vật liệu xây dựng này? Hoặc Lý Công Uẩn khi đã trở thành Lý Thái Tổ đã điều thợ từ Hoa Lư ra Thăng Long lao động xây dựng kinh đô mới?

Một vấn đề khác nữa khiến TS Ninh trăn trở là liệu có phải kí hiệu những viên gạch là quốc hiệu nước ta thời Đinh-Lê? Sử chép rằng, quốc hiệu nước ta thời Đinh-Lê là Đại Cồ Việt. Quốc hiệu này được ghi lại sớm nhất chỉ từ bộ Đại Việt sử ký toàn thư nửa cuối thể kỷ XV. Các nhà nghiên cứu chữ nôm cho rằng, chữ “Cồ” nghĩa là to lớn, như vậy quốc hiệu này mang hai chữ “lớn”. Quốc hiệu chính ra chỉ là Đại Việt, khi gọi nôm mới là Cồ Việt. Rồi khi chép vào văn tự người ta đã nhầm mà chép cả chữ “Đại” và chữ “Cồ” vào chung một tên. Từ viên gạch “Đại Việt quốc quân thành chuyên”, có thể nhận định: Việt Nam không có quốc hiệu “Đại Cồ Việt” mà chỉ có quốc hiệu “Đại Việt quốc”. Những viên gạch “Đại Việt quốc quân thành chuyên” là di vật có giá trị thuyết phục lớn để chỉnh lý những khiếm khuyết trong sử sách.

Trong cuộc khai quật, các nhà khảo cổ tìm thấy một viên ngói rất quý, chưa từng thấy ở đâu trong các cuộc khảo cổ. Ngói mang sáu chữ “Hoàng Môn thự dận giám tạo”, viết thành hai hàng dọc trong khuôn hình chữ nhật. Chữ viết nghiêm chỉnh, đẹp. Di vật nằm trong lớp văn hóa thời Trần. Các nhà khảo cổ đoán định đây là viên ngói lợp trên mái một điện khá lớn thời Trần. Hoàng Môn thự là tên cơ quan. Hoàng Môn là cấm môn trong cung đình. Cơ quan này quyền lực rất cao tương tự như Môn Hạ sảnh. Trong Môn hạ sảnh có quan Hành khiển, quyền hành ngang Tể tướng. Nguyễn Trãi đã từng được phong chức Đại hành khiển. Có thể coi cơ quan Hoàng Môn thự tương đương như phủ Thủ tướng ngày nay.