Loài vật quý hiếm bậc nhất hành tinh, cả thế giới chỉ còn khoảng 800 cá thể

Đười ươi Tapanuli (Pongo tapanuliensis) được xem là loài linh trưởng lớn hiếm nhất thế giới với khoảng 800 cá thể hoặc ít hơn.

Được công bố là loài mới vào năm 2017, song đười ươi Tapanuli lại có lịch sử tiến hóa lâu đời nhất trong số các loài đười ươi, tách biệt khỏi tổ tiên chung cách đây 3,4 triệu năm. Chúng mang những đặc điểm độc đáo: lông đầu xoăn, má phẳng và thói quen ăn các loài cây ít gặp – giúp phân biệt hoàn toàn với họ hàng ở Sumatra và Borneo.

Sự suy giảm môi trường sống, phân mảnh rừng và săn bắt trái phép đã khiến số lượng loài giảm mạnh trong những thập kỷ gần đây. Loài vượn người hiếm nhất thế giới này đang được bảo vệ bởi nhiều tổ chức quốc tế và chính phủ Indonesia, nổi bật trong số đó là WWF (Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên), Tổ chức Đười ươi Quốc tế (OFI), Borneo Nature Foundation...

Đáng chú ý, vào tháng 10 năm ngoái, các nhà nghiên cứu Indonesia đã phát hiện sự tồn tại của quần thể đười ươi Tapanuli tại vùng đầm lầy than bùn Lumut Maju, cách khu vực từng được cho là nơi sinh sống duy nhất của loài này ở rừng Batang Toru, tỉnh Bắc Sumatra (Indonesia), 32km.

Cuối tháng 9/2025, nhóm nghiên cứu của Tổ chức Bảo tồn đười ươi Sumatra (YOSL-OIC) đã đi bộ nhiều giờ qua thảm thực vật rậm rạp để quan sát và ghi hình được một con đười ươi mẹ và con non trong khu rừng thứ sinh gần làng Lumut Maju ở huyện Trung Tapanuli, Bắc Sumatra.

Đây là lần đầu tiên ghi nhận sự xuất hiện của đười ươi Tapanuli ở khu vực giáp ranh Ấn Độ Dương này.

Từ năm 2022, Lumut Maju đã thu hút sự chú ý khi cư dân thông báo có đười ươi Tapanuli xuất hiện. Ban đầu, Nhóm phản ứng xung đột người - đười ươi (HOCRU) chỉ ghi nhận 5 tổ đười ươi, song không phát hiện cá thể nào.

Một năm sau, trong đợt khảo sát lại trên diện tích 1.234 ha rừng than bùn, nhóm phát hiện có 17 tổ mới, trong đó có tổ "cấp 1" – tức là tổ đang hoạt động. Ông Rio Ardi, quản lý nghiên cứu của YOSL-OIC, cho biết nhóm nghiên cứu xác định đó là tổ của đười ươi sinh sống ổn định.

Từ năm 2023 đến đầu năm 2025, các nhóm khảo sát của YOSL-OIC và Cơ quan Bảo tồn Thiên nhiên Bắc Sumatra (BKSDA) tiếp tục thu thập mẫu phân, gửi phân tích ADN tại phòng thí nghiệm ở ngoại ô Jakarta. Kết quả cho thấy các mẫu này thuộc loài đười ươi Tapanuli, chứ không phải đười ươi Sumatra (Pongo abelii) như dự đoán trước đó.

Phát hiện này giúp mở rộng phạm vi phân bố đã biết của loài này, trước đây được cho là chỉ giới hạn ở vùng Batang Toru.

Theo YOSL-OIC, phát hiện cung cấp thông tin quan trọng cho các chiến lược bảo tồn, nhấn mạnh tầm quan trọng của các khu rừng đầm lầy than bùn như môi trường sống tiềm năng cho loài đười ươi đang bị đe dọa nghiêm trọng này.

Tuy nhiên, môi trường sống tại Lumut Maju không nằm trong khu bảo tồn của Indonesia, lại đang bị thu hẹp nhanh do khai hoang và mở rộng đồn điền dầu cọ.

Năm 2025, diện tích rừng còn chưa đến 1.000 ha, đe dọa nghiêm trọng môi trường sống của đười ươi. Các chuyên gia cho rằng việc kết nối hoặc di dời các cá thể đến Batang Toru - khu rừng lớn và được bảo vệ hơn - có thể là giải pháp dài hạn nhằm duy trì tính đa dạng di truyền của loài.

Theo nhà nghiên cứu Wanda Kuswanda, làm việc tại Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới quốc gia Indonesia (BRIN), bảo tồn thành công đười ươi Tapanuli đòi hỏi "sự chung sống bền vững" giữa con người và loài linh trưởng này - nơi nhu cầu sinh tồn và sinh kế cần được cân bằng trong cùng một hệ sinh thái.

Theo quy hoạch sử dụng đất tỉnh Bắc Sumatra tầm nhìn đến năm 2037, rừng Batang Toru rộng khoảng 241.000 ha, trong đó hơn 50% là rừng được bảo vệ. Tuy nhiên, các dự án thủy điện, khai thác vàng, nông nghiệp, mở đường và định cư mới đang tiếp tục chia cắt sinh cảnh.

Phát hiện quần thể đười ươi tại Lumut Maju tuy nhỏ bé song được coi là tia hy vọng cuối cùng cho việc mở rộng vùng phân bổ, đồng thời là bằng chứng quý giá cho nghiên cứu di truyền và hành vi. Nếu nhóm đười ươi này mang đặc điểm di truyền riêng biệt, chúng có thể trở thành nguồn gen quan trọng cho tương lai của cả loài. Tuy nhiên, điều đó chỉ có ý nghĩa nếu rừng than bùn Lumut Maju còn tồn tại. Ông Rio Ardi cảnh báo, chỉ vài năm nữa, nếu nạn phá rừng không dừng lại, những "ngôi nhà than bùn" của đười ươi Tapanuli sẽ chỉ còn lại trong các báo cáo khoa học.

Minh Hoa (t/h)