Nỗi niềm “thế hệ cuối” làm đồ chơi Trung thu truyền thống cho trẻ

Nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa hướng dẫn trẻ em làm mặt nạ giấy bồi. Ảnh: CLB VHDG Làng nghề Việt

Lao đao vì nghề

Tại lễ hội Trung thu của cha (do Câu lạc bộ Văn hóa dân gian Làng nghề Việt), nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa (ở phố Hàng Than, quận Ba Đình, Hà Nội) đã hướng dẫn cách làm mặt nạ giấy bồi cổ truyền khiến nhiều trẻ em rất thích vì được tự tay vẽ lên những gương mặt cổ tích, truyền thuyết yêu thích. Vừa làm, ông Hòa vừa kể cho các em nghe về tích của những mặt nạ là những nhân vật trong truyện cổ tích, truyền thuyết, những câu chuyện dân gian Việt Nam.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa và vợ (chị Hường Lan) là gia đình duy nhất ở phố cổ còn làm nghề mặt nạ giấy bồi. Căn gác nhỏ ở phố Hàng Than chính là "xưởng sản xuất", mỗi mùa Trung thu cho ra lò khoảng 2.000 mặt nạ giấy bồi.

Ông Hòa kể, nghề làm mặt nạ giấy được bố vợ truyền cho. Có thời tưởng phải bỏ nghề vì mặt nạ làm ra không ai mua. Do một thời gian dài, mặt nạ bằng nhựa và cao su làm mưa làm gió trên thị trường với giá rẻ và đẹp mắt, nên hàng của nhà ông làm ra cũng ế ẩm. Lúc đó có người đặt làm những mặt nạ có hình thù kỳ quái, bạo lực với giá cao, nhưng ông từ chối mà vẫn giữ nguyên cách làm mặt nạ giấy bản sắc dân gian. Ông bảo đã "phải lòng" với nghề rồi thì khó mà "chia tay". Chưa kể vì nhiều lý do khác khiến vợ chồng ông không thể bỏ được…

Và nghề đã không phụ lòng người yêu nó. Vài năm nay nhiều người sợ mặt nạ nhựa, cao su làm trẻ đeo vào bị dị ứng, nên đã quay trở lại với mặt nạ giấy bồi giản dị, an toàn. Mấy năm gần đây, trước mùa Trung thu nhiều thương lái đã tìm đến gia đình ông đặt hàng.

Vực dậy văn hóa xưa

"Xưởng" sản xuất mặt nạ giấy bồi. Ảnh: MNGB

Những chiếc mặt nạ giấy bồi là đồ chơi không thể thiếu mỗi dịp Trung thu đến của người Hà Nội xưa. Ông Hòa chia sẻ, thời còn trẻ vợ chồng ông vừa đi làm, vừa có nghề phụ làm mặt nạ giấy bồi. Nay cả hai vợ chồng đã về hưu nên dành tất cả thời gian vào việc làm mặt nạ truyền thống từ giấy, bột sắn và hồ.

Nhà ông Hòa có 22 loại khuôn xi măng đúc với đủ các gương mặt ngộ nghĩnh, quen thuộc với trẻ em như: Mặt nạ Lạc Long Quân, Tôn Ngộ Không, chú Tễu, chú Cuội, Hổ, Thị Nở… Để làm mặt nạ đầu tiên ông bà phải xé giấy báo thật nhỏ, lót một lớp giấy trắng vào khuôn xi măng đúc, cứ thế bồi 5-6 lớp chồng lên nhau bằng hồ bột sắn. Phải bồi nhiều lớp thế thì đám giấy vụn mới đủ độ ép vào khuôn để "ra" chiếc mặt nạ giấy bồi thô. Hoàn thiện công đoạn thô xong mặt nạ sẽ được phơi nắng tự nhiên, không dùng máy sấy vì sẽ làm cong và biến dạng mặt nạ.

"Xưởng" cũng là nơi trẻ em thích đến để tự làm cho mình chiếc mặt nạ yêu thích. Ảnh: MNGB

Khi mặt nạ khô ông Hòa mới dùng màu/sơn vẽ để thổi hồn vào bằng những nét vẽ ngộ nghĩnh, giản dị. Cùng là mặt nạ giấy bồi, cùng một khuôn xi măng đúc, nhưng không chiếc nào giống chiếc nào. Trong các loại mặt nạ thì vẽ mặt nạ Thị Nở là khó nhất, bởi gương mặt ấy tuy thô kệch, nhưng phải bật lên nét hài hước, dễ gần mới thu hút được lũ trẻ. Mặt nạ chú Cuội thì phải vẽ được cái miệng dẻo, toe toét nét cười ngộ nghĩnh. Mặt nạ Tôn Ngộ Không phải vẽ sao cho toát lên sự khôn ngoan, đáng yêu…

Cách pha màu cũng đòi hỏi sự chính xác mới tạo được màu tươi và đẹp cho mặt nạ. Mỗi lần vẽ chỉ tô được một màu. Mặt nạ nhiều màu phải tô thành nhiều lần thì màu sắc mới không bị nhòe và bền. Để nét vẽ mặt nạ chuẩn, bắt buộc phải để mặt nạ khô, nếu không nét vẽ sẽ bị chệch, nhòe, hỏng sản phẩm. Sau đó mặt nạ sẽ tiếp tục được phơi nắng một lần nữa.

Mặt nạ dân gian không chỉ để chơi, mà còn là truyền tải các bài học giáo dục qua những nhân vật trong cổ tích, truyền thuyết, hướng trẻ con đến cái thiện. Mỗi mùa Trung thu, gia đình ông Hòa sản xuất được hơn 2.000 chiếc mặt nạ các loại, và mặt nạ Tôn Ngộ Không, chú Cuội luôn được trẻ em yêu thích nhất.

Ngoài mặt nạ sơn, ông Hòa còn sản xuất mặt nạ mộc (trắng), màu vẽ dành cho trẻ em ở các câu lạc bộ, trường học, các điểm tổ chức sự kiện để trẻ em có thể thỏa sức sáng tạo tô, vẽ cho ra đời những mặt nạ riêng của mình.

Gần 70 tuổi nhưng vợ chồng ông Hòa nói rằng khi còn sức khỏe thì họ còn làm mặt nạ giấy bồi bằng những nguyên liệu thân thiện để chung tay gìn giữ, bảo tồn và phát triển giá trị văn hóa từ xưa của ông cha. Dù đã có mặt nạ giấy bồi "nhái", nhưng nghệ nhân Hòa và vợ mong nhiều người biết đến và tin dùng mặt nạ giấy bồi truyền thống để nghề luôn phát triển.

Người Hà Nội hoài niệm ký ức Trung thu xưa trên phố cổ

Uyển Hương