Phân biệt khuôn mặt thật và khuôn mặt do AI tạo ra khó đến mức nào?

Bạn có thể nhận ra một khuôn mặt do trí tuệ nhân tạo (AI) làm ra chỉ bằng mắt thường? Nghiên cứu mới đây cho thấy phần lớn chúng ta không thể làm được điều đó. Trong bối cảnh công nghệ tạo ảnh ngày càng tinh vi, sự tự tin sai lầm này có thể khiến nhiều người trở thành nạn nhân của thông tin sai lệch và các chiêu trò lừa đảo trực tuyến.

Các nhà khoa học Australia cảnh báo rằng, con người đang đánh giá quá cao năng lực phân biệt giữa khuôn mặt thật và khuôn mặt kỹ thuật số. Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở việc AI ngày càng khó bị phát hiện, mà còn ở chỗ chúng ta không nhận ra mình đang sai.

Tiến sỹ tâm lý học James Dunn của Đại học New South Wales, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết: “Trước đây, mọi người thường khá tự tin vào khả năng nhận diện khuôn mặt giả. Nhưng khuôn mặt được tạo ra bởi các hệ thống tiên tiến nhất hiện nay không còn dễ phát hiện như vậy nữa".

Trong nghiên cứu được công bố trên British Journal of Psychology, 89 trong số 125 người được khảo sát có khả năng nhận diện khuôn mặt ở mức trung bình, còn 36 người được xếp vào nhóm “siêu nhận diện”, là những cá nhân có năng lực vượt trội trong việc ghi nhớ và phân biệt khuôn mặt.

Những người tham gia được xem loạt ảnh chân dung đã được kiểm duyệt kỹ lưỡng để loại bỏ các khuyết điểm rõ ràng, sau đó phải xác định đâu là khuôn mặt thật, đâu là hình ảnh do AI tạo ra. Kết quả cho thấy nhóm có khả năng nhận diện trung bình chỉ đạt mức điểm nhỉnh hơn xác suất ngẫu nhiên một chút.

Nói cách khác, họ gần như chỉ đoán mò. Trong một bài kiểm tra gồm 6 hình ảnh, kết quả trung bình của nhóm này là 3/6, tương đương với việc tung đồng xu để quyết định. Điều này cho thấy khả năng phân biệt của họ không thực sự đáng tin cậy.

Đáng chú ý, ngay cả nhóm “siêu nhận diện”, vốn được cho là có kỹ năng đặc biệt trong việc ghi nhớ và phân tích đặc điểm khuôn mặt, cũng chỉ thể hiện tốt hơn nhóm còn lại ở mức rất khiêm tốn. Họ có lợi thế, nhưng không đủ lớn để tạo ra khác biệt rõ rệt trước công nghệ AI hiện đại.

Một điểm chung giữa hai nhóm là mức độ tự tin cao vào câu trả lời của mình. “Điều nhất quán nhất mà chúng tôi ghi nhận được là sự tự tin của mọi người vào khả năng phát hiện khuôn mặt do AI tạo ra, ngay cả khi sự tự tin đó không tương xứng với hiệu suất thực tế", tiến sỹ Dunn nhận định.

Theo các nhà nghiên cứu, một phần nguyên nhân nằm ở chỗ công nghệ tạo khuôn mặt bằng AI đã tiến bộ vượt bậc. Trước đây, những hình ảnh do AI tạo ra thường tồn tại các lỗi dễ nhận thấy như răng méo mó, kính mắt hòa lẫn vào da mặt, nền phía sau bị biến dạng hoặc các chi tiết không logic. Những “dấu hiệu nhận biết” này từng giúp con người dễ dàng phát hiện ảnh giả.

Tuy nhiên, các thuật toán thế hệ mới đã gần như loại bỏ những khuyết điểm đó. Khi chúng ta vẫn tìm kiếm những lỗi quen thuộc, ta vô tình rơi vào trạng thái tự tin giả tạo, tin rằng mình có thể phát hiện ảnh giả, trong khi thực tế các dấu hiệu cũ đã không còn tồn tại.

Tiến sỹ Amy Dawel, nhà tâm lý học tại Đại học quốc gia Australia, đồng tác giả nghiên cứu, cho biết một nghịch lý đang xuất hiện: “Những khuôn mặt AI tiên tiến nhất không còn bị lộ bởi các khuyết điểm, mà lại bị nghi ngờ chính vì chúng quá hoàn hảo".

Theo bà, thay vì mắc lỗi rõ ràng, các khuôn mặt này thường mang những đặc điểm "bình thường một cách bất thường” quá đối xứng, quá cân đối và quá điển hình về mặt thống kê. “Chúng giống như những gương mặt quá đẹp đến mức khó tin đó là người thật", bà nói.

Sự hoàn hảo ấy lại trở thành manh mối hiếm hoi để nhận diện. Song ngay cả khi đã biết điều này, việc phân biệt vẫn không hề dễ dàng. Thực tế cho thấy, khả năng phát hiện khuôn mặt AI không phải là kỹ năng con người có thể dễ dàng rèn luyện trong thời gian ngắn.

Những phát hiện trên đặt ra mối lo ngại trong bối cảnh lừa đảo trực tuyến và gian lận kỹ thuật số ngày càng gia tăng. Khi hình ảnh giả mạo có thể vượt qua sự quan sát của cả những người có năng lực nhận diện tốt nhất, nguy cơ bị thao túng thông tin trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.

Năm 2025, người dùng trên nền tảng TikTok đã phát hiện và vạch trần một số tài khoản sử dụng hình ảnh “bác sỹ” do AI tạo ra để đưa ra lời khuyên y tế vô căn cứ. Những video này thu hút lượng lớn người xem trước khi bị bóc trần, cho thấy mức độ thuyết phục của hình ảnh giả mạo trong môi trường mạng xã hội.

Theo tiến sỹ Dunn, điều cần thiết lúc này là duy trì mức độ hoài nghi lành mạnh. Ông nhấn mạnh: “Trong một thời gian dài, chúng ta có thể nhìn vào một bức ảnh và mặc định đó là người thật. Giờ đây, giả định ấy không còn chắc chắn nữa".

Các nhà khoa học cho rằng, giải pháp có thể nằm ở chính kết quả nghiên cứu của họ. Trong quá trình thử nghiệm, họ nhận thấy một số cá nhân có khả năng phát hiện khuôn mặt AI tốt hơn hẳn mặt bằng chung. Điều này làm dấy lên giả thuyết rằng có thể tồn tại những “máy dò khuôn mặt AI siêu việt” trong cộng đồng.

“Chúng tôi muốn tìm hiểu sâu hơn về cách những người này phát hiện ra các khuôn mặt giả mạo. Họ đang dựa vào những manh mối nào? Liệu các chiến lược đó có thể được hệ thống hóa và đào tạo cho người khác hay không?", Tiến sỹ Dunn cho biết.

Nếu những chiến lược này được xác định và truyền đạt, chúng có thể trở thành nền tảng cho các chương trình đào tạo kỹ năng nhận diện hình ảnh trong tương lai, đặc biệt trong các lĩnh vực như an ninh mạng, báo chí, thực thi pháp luật và giáo dục truyền thông.

Trong thời đại mà AI có thể tạo ra những gương mặt hoàn hảo đến mức khó phân biệt với người thật, thách thức không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở chính nhận thức của con người. Khi sự tự tin vượt quá năng lực thực tế, nguy cơ bị đánh lừa càng tăng cao.

Vì vậy, thay vì tin tuyệt đối vào trực giác thị giác của mình, có lẽ điều khôn ngoan nhất hiện nay là thừa nhận một thực tế mới rằng không phải mọi khuôn mặt chúng ta nhìn thấy trên màn hình đều là một con người ngoài đời thực.