Bí ẩn di truyền khiến loài la gần như vô sinh: Vì sao trong hơn 500 năm chỉ có dưới 100 con la sinh con?

Trong lịch sử quan hệ giữa con người và động vật, hiếm có loài nào vừa quen thuộc vừa kỳ lạ như con la. Xuất hiện từ hàng nghìn năm trước thông qua quá trình lai tạo giữa lừa đực và ngựa cái, loài vật này nhanh chóng trở thành “cỗ máy lao động” đáng tin cậy nhờ sự kết hợp độc đáo giữa sức mạnh của ngựa và sức bền của lừa. Tuy nhiên, phía sau những ưu điểm nổi bật ấy là một nghịch lý sinh học đáng chú ý: gần như toàn bộ loài la đều vô sinh.

Theo nhiều ghi chép khoa học, kể từ năm 1527 cho tới nay, thế giới chỉ ghi nhận khoảng 60 trường hợp la sinh con. Con số này quá nhỏ nếu so với hàng triệu cá thể la từng tồn tại, khiến việc một con la sinh sản được xem là sự kiện cực kỳ hiếm gặp. Một số nhà khoa học thậm chí ước tính xác suất để điều đó xảy ra chỉ dưới một trên 10 tỷ.

Để hiểu vì sao loài vật này gần như không thể sinh sản, cần quay lại nguồn gốc tiến hóa của chúng. Ngựa và lừa đều thuộc họ Equidae, nhưng thực chất là hai loài khác nhau. Theo nhà nghiên cứu hành vi ngựa Ben Hart thuộc The Donkey Sanctuary, cả hai có chung tổ tiên là loài Dinohippus từng sống trên các đồng bằng Bắc Mỹ khoảng 10 triệu năm trước. Trải qua hàng triệu năm tiến hóa, chúng đã phát triển theo những hướng rất khác nhau.

Thậm chí, về mặt tiến hóa, lừa được cho là có quan hệ gần với ngựa vằn hơn là với ngựa nhà. Sự khác biệt này thể hiện rõ ràng trong bộ gene của hai loài.

Ngựa sở hữu 64 nhiễm sắc thể, trong khi lừa chỉ có 62. Khi lai tạo, con la thừa hưởng 32 nhiễm sắc thể từ mẹ là ngựa và 31 từ bố là lừa, tạo thành tổng cộng 63 nhiễm sắc thể. Đây chính là nguyên nhân gốc rễ của hiện tượng vô sinh.

Trong sinh học, để sinh sản hữu tính, các loài động vật cần tạo ra tinh trùng hoặc trứng thông qua quá trình giảm phân. Trong quá trình này, các nhiễm sắc thể phải bắt cặp hoàn hảo với nhau trước khi được phân tách.

Ở những loài có số lượng nhiễm sắc thể chẵn và tương đồng, quá trình này diễn ra trơn tru. Tuy nhiên ở la, các nhiễm sắc thể từ ngựa và lừa không thể ghép cặp hoàn chỉnh vì số lượng và cấu trúc khác nhau. Điều này khiến quá trình giảm phân bị gián đoạn, dẫn tới việc không thể tạo ra tinh trùng hoặc trứng.

Nhà di truyền học Monica Rodriguez từng giải thích rằng việc có số lượng nhiễm sắc thể lẻ không ảnh hưởng nhiều tới các hoạt động sống thông thường. Các tế bào của la vẫn có thể phân chia bình thường và cơ thể chúng vẫn phát triển khỏe mạnh. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn sinh sản, sự “lệch pha” về gene trở thành rào cản gần như không thể vượt qua.

Chính vì vậy, trong suốt lịch sử, người ta luôn xem việc la sinh con là điều không tưởng. Thậm chí trong tiếng Latin thời La Mã cổ đại còn tồn tại một câu thành ngữ đặc biệt: “khi la sinh con”, dùng để chỉ những điều không bao giờ xảy ra.

Tuy nhiên, khoa học đã nhiều lần chứng kiến những ngoại lệ khiến giả định này bị lung lay.

Một trong những trường hợp nổi tiếng nhất xảy ra năm 1984, khi một con la cái sinh ra một con non được đặt tên là Blue Moon. Sự kiện này nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu di truyền.

Các xét nghiệm gene được tiến hành kỹ lưỡng để loại trừ khả năng nhầm lẫn. Kết quả cho thấy con mẹ thực sự là la và con non đúng là con của nó. Điều khiến các nhà khoa học kinh ngạc hơn cả là bộ gene của con non gần như không mang dấu hiệu tái tổ hợp từ con bố.

Theo nhà di truyền học Oliver Ryder tại Trung tâm sinh sản các loài nguy cấp thuộc Sở thú San Diego, hiện tượng này cực kỳ bất thường. Ông cho biết nhóm nghiên cứu đã kiểm tra các dấu hiệu di truyền trên từng nhiễm sắc thể và nhận thấy quá trình tái tổ hợp gene dường như không diễn ra.

Điều đó có nghĩa là cơ chế sinh sản ở trường hợp này không tuân theo quy luật thông thường của động vật có vú. Một số nhà khoa học cho rằng hiện tượng này giống với kiểu sinh sản hiếm gặp ở một số loài lưỡng cư, nơi trứng có thể phát triển mà không cần sự kết hợp gene theo cách truyền thống.

Dù vậy, các nhà nghiên cứu vẫn thận trọng khi đưa ra kết luận. Số trường hợp được xác nhận khoa học quá ít để có thể xây dựng một mô hình sinh học hoàn chỉnh.

Điều chắc chắn duy nhất là hiện tượng la sinh con, dù cực kỳ hiếm, vẫn có thể xảy ra. Và mỗi lần như vậy đều mở ra những câu hỏi mới về di truyền học.

Hiện nay, các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu những trường hợp đặc biệt này nhằm hiểu rõ hơn về cách các nhiễm sắc thể tương tác trong cơ thể lai. Một số giả thuyết cho rằng đôi khi bộ gene của ngựa hoặc lừa có thể “chiếm ưu thế”, cho phép quá trình giảm phân diễn ra theo cách gần giống một trong hai loài bố mẹ.

Tuy nhiên, ngay cả khi giả thuyết này đúng, xác suất xảy ra vẫn cực kỳ thấp. Điều đó lý giải vì sao trong suốt hàng trăm năm, số trường hợp được ghi nhận chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Đáng chú ý, hiện tượng này gần như chỉ xảy ra ở la cái. Các nhà khoa học cho biết la đực cho tới nay vẫn luôn vô sinh hoàn toàn. Điều này khiến việc nhân giống loài la vẫn phải phụ thuộc vào quá trình lai tạo ban đầu giữa lừa và ngựa.

Dù không thể tự sinh sản, vai trò của loài la trong lịch sử loài người vẫn vô cùng quan trọng. Từ nông nghiệp, giao thông cho tới chiến tranh, chúng từng là lực lượng lao động không thể thiếu ở nhiều nền văn minh.

Ngày nay, tại những địa hình hiểm trở như các hẻm núi ở Mỹ hoặc các vùng núi xa xôi, la vẫn được sử dụng để vận chuyển hàng hóa và hỗ trợ du lịch.

Câu chuyện về khả năng sinh sản hiếm hoi của chúng vì thế không chỉ là một hiện tượng sinh học kỳ lạ. Nó còn là lời nhắc nhở rằng ngay cả những quy luật tưởng chừng tuyệt đối trong tự nhiên đôi khi vẫn có ngoại lệ, và mỗi ngoại lệ như vậy đều có thể mở ra một hướng nghiên cứu hoàn toàn mới cho khoa học.

Đức Khương