Con người sẽ trông như thế nào nếu sự tiến hóa đưa chúng ta trở lại dưới nước?

Chúng ta, sinh vật từng rời biển hàng trăm triệu năm trước liệu có thể quay về "ngôi nhà cũ" ấy mà vẫn tồn tại? Nếu sự tiến hóa buộc loài người tiến hóa để sống trong môi trường nước sâu, hình dạng và khả năng sinh học của chúng ta sẽ thay đổi đến mức nào?

Kịch bản "con người dưới nước" nghe có vẻ viễn tưởng, nhưng nó lại dựa trên những cơ sở sinh học khá hợp lý. Bởi suy cho cùng, tất cả các loài động vật có xương sống trên cạn, bao gồm cả con người đều có tổ tiên là sinh vật biển.

Dấu vết của điều đó vẫn nằm ngay trong chính cơ thể chúng ta: phôi thai người khi mới hình thành có mang mang, hệ tuần hoàn ban đầu giống với cá, và tỷ lệ nước trong cơ thể chiếm tới 70%. Vì vậy, việc tưởng tượng loài người một lần nữa "trở lại đại dương" không phải là điều quá xa vời mà là một giả định cho thấy sức mạnh và hướng đi của tiến hóa trong tương lai xa.

Nếu sự thay đổi này diễn ra trong hàng triệu năm, đầu tiên và rõ ràng nhất, da người sẽ thay đổi hoàn toàn. Môi trường nước mặn, áp suất lớn và thiếu oxy sẽ khiến lớp biểu bì phải thích nghi mạnh mẽ.

Da chúng ta có thể trở nên dày hơn, trơn mượt và chứa nhiều tế bào tiết dầu để giảm ma sát khi bơi, tương tự cá heo. Màu da có thể chuyển sang xanh xám để hòa lẫn vào môi trường nước, giúp ngụy trang và tránh sự săn mồi, một cơ chế mà tự nhiên đã sử dụng rộng rãi ở các loài cá và thú biển. Tóc, nếu còn tồn tại, có thể ngắn lại hoặc biến mất hoàn toàn để giảm lực cản nước.

Hệ hô hấp sẽ là yếu tố chịu thay đổi cực lớn. Nếu con người thực sự sống trong nước, phổi như hiện nay sẽ không còn hiệu quả. Có hai khả năng: hoặc chúng ta tiến hóa để phát triển "mang nhân tạo" - một dạng cấu trúc có thể trích xuất oxy từ nước như cá; hoặc chúng ta học cách kiểm soát hơi thở lâu dài như cá voi, cá nhà táng - những sinh vật có thể nín thở hơn 90 phút.

Một số nhà sinh học từng giả thuyết rằng loài người có thể tiến hóa cơ chế hấp thụ oxy qua da, giống như loài kỳ giông nước. Nếu điều đó xảy ra, ta có thể sống lâu trong nước mà không cần nổi lên thường xuyên.

Cấu trúc xương và cơ bắp cũng sẽ thay đổi sâu sắc. Trọng lực trong môi trường nước yếu hơn nên xương có thể nhẹ, rỗng hơn, giúp nổi tốt hơn. Cánh tay và chân có thể dần biến thành chi chèo dẹt, ngón tay và ngón chân mọc màng. Cột sống sẽ cong mềm để tạo ra chuyển động uốn sóng khi bơi.

Một số nhà tiến hóa học đã mô phỏng trên máy tính: nếu con người sống hoàn toàn dưới nước, chiều cao trung bình sẽ giảm đi, thân hình sẽ thon dài và linh hoạt như cá heo, trong khi hộp sọ trở nên tròn hơn để chịu áp lực nước.

Nhưng điều khiến người đọc tò mò nhất có lẽ là khuôn mặt. Gương mặt "con người đại dương" có thể vừa quen vừa lạ: mắt to và tròn hơn để nhìn rõ trong bóng tối, đồng tử có khả năng co giãn cực mạnh giống bạch tuộc, cho phép nhìn rõ cả khi ánh sáng yếu. Tai sẽ thu hẹp hoặc ẩn vào trong đầu để tránh nước tràn, trong khi mũi gần như phẳng, với lỗ mũi có van đóng kín như cá heo.

Giọng nói, thứ đặc trưng nhất của con người có thể biến mất hoàn toàn, được thay thế bằng ngôn ngữ sóng âm. Thay vì nói, chúng ta "giao tiếp" bằng tiếng vọng dưới nước - hệ thống âm thanh tần số thấp có thể truyền đi hàng chục kilômét.

Tuy nhiên, sống dưới biển không chỉ là thay đổi cơ thể. Nó còn là thay đổi văn minh. Khi phải sinh tồn dưới làn nước, loài người sẽ phải tái thiết toàn bộ xã hội. Các "thành phố ngầm" có thể được xây trong những vòm khí khổng lồ, nơi con người vừa sinh hoạt vừa bảo tồn công nghệ.

Ánh sáng Mặt Trời yếu dần theo độ sâu, nên năng lượng mặt trời có thể được thay thế bằng năng lượng địa nhiệt từ lòng biển hoặc các phản ứng sinh học phát sáng giống như ở sứa và vi khuẩn biển sâu. Quần áo, vật liệu xây dựng, thực phẩm, tất cả đều phải thiết kế lại để chịu được áp suất cao và độ ẩm lớn.

Câu hỏi triết học cũng theo đó mà xuất hiện: nếu sống dưới nước, liệu "con người" có còn là con người? Hay ta sẽ trở thành một loài mới - "Homo aquarius" mang trí tuệ nhân loại nhưng cơ thể của một sinh vật biển? Tiến hóa không bao giờ quay ngược, nhưng nó có thể mở ra những hướng mới. Một loài người mới dưới đại dương có thể phát triển văn minh riêng, ngôn ngữ riêng, thậm chí niềm tin riêng.

Điều thú vị là, trong giới khoa học đã từng tồn tại một học thuyết gọi là "Thuyết loài người thủy sinh" (Aquatic Ape Hypothesis). Giả thuyết này, do nhà sinh vật học Alister Hardy đưa ra năm 1960 và được nhà nhân học Elaine Morgan phổ biến, cho rằng tổ tiên của chúng ta từng trải qua một giai đoạn sống bán thủy sinh.

Một số bằng chứng như lớp mỡ dưới da dày (hiếm thấy ở động vật trên cạn), khả năng nín thở, và tình yêu tự nhiên với nước có thể là tàn dư của thời kỳ ấy. Dù giả thuyết này chưa được chứng minh, nó cho thấy mối liên hệ bản năng giữa con người và biển cả sâu hơn chúng ta tưởng.

Nếu một ngày nào đó, con người buộc phải quay lại biển vì biến đổi khí hậu hoặc sự cạn kiệt đất liền, có thể chính "ký ức sinh học" ấy sẽ là nền tảng cho sự thích nghi mới. Khi đó, những đứa trẻ sinh ra dưới nước sẽ không còn sợ ngạt, không cần học bơi - chúng sẽ bơi như bản năng. Và có thể, hàng chục nghìn năm sau, hậu duệ của chúng ta, loài người đại dương sẽ ngước nhìn mặt nước, tự hỏi: "Phía trên kia, liệu có còn những sinh vật từng gọi là con người?".