Hầu đồng nguyên gốc không phải là nơi xin “lộc lá”

Một buổi hầu đồng. Ảnh: TL

Người xưa cầu xin những điều tốt lành

Theo ThS Thao Giang - Giám đốc Trung tâm Phát triển Nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam, trước khi có tín ngưỡng hầu đồng, người xưa lập ra các đền, chùa là thể hiện lòng biết ơn với những nhân vật có công trạng với nhân dân, với đất nước. Hầu hết các vị “Thánh” được tôn thờ đều là hóa thân của những con người có danh tiếng, có công trạng, như Trần Hưng Đạo - Đức Thánh Trần, Mẹ Âu Cơ - Mẫu Thượng Ngàn, Trạng nguyên Phùng Khắc Khoan - Ông Hoàng Bơ, Bà Lê Chân - Thánh Mẫu Bát Nàn… "Thế nên, lễ lạt ở đâu thì việc đầu tiên là phải tìm hiểu về lịch sử của nơi thờ phụng đó để làm lễ cho đúng. Vì không tìm hiểu cho nên mới dẫn đến việc lễ sai, cầu sai. Như vào chùa thì cầu tài, cầu lộc; làm lễ hầu đồng thì cứ “Adidaphat” theo thói quen", nhà nghiên cứu Thao Giang nói.

Nhiều năm nghiên cứu về văn hóa dân gian nói chung và tín ngưỡng hầu đồng nói riêng, ThS Thao Giang cho biết, mục đích của hầu đồng có hai dạng: Lên đồng của dòng Thanh Đồng xưa chủ yếu là để chữa bệnh âm. Dạng này dành cho những người có “căn đồng”. Người nào có “căn” mà chưa ra trình Thánh thì thường bị bệnh tật, ốm đau. Dân gian gọi hiện tượng này là “cơ đày”, tức người đang bị Thánh đày ải. Ra "đồng" rồi thì thường sức khoẻ hồi phục, làm ăn được hanh thông.

Dạng thứ hai là lên đồng Mẫu để mong tài, lộc… của tầng lớp thương nhân từ tín ngưỡng thờ người có công trạng. Theo quan niệm, thờ Mẫu là sự tôn vinh các vị thần có khả năng siêu phàm, có thể điều khiển được thiên nhiên vốn mang tính quy luật. Họ quan niệm, Mẫu là mẹ, mà người mẹ luôn che chở cho con cái được an lành, phát triển nên mỗi khi đi làm ăn buôn bán, do phải qua sông qua núi, họ làm lễ để mong qua sông được trời yên bể lặng, qua núi thì không gặp bất trắc bởi thú dữ, trộm cướp... Bây giờ thì người không có "căn" cũng xin ra hầu, rồi "mở rộng" thành "cầu tài, cầu lộc", cầu thăng quan tiến chức. Tín ngưỡng thờ Mẫu nguyên gốc không phải là nơi xin “lộc, lá” mà chỉ là nơi để bày tỏ mong muốn, ước vọng chính đáng của chủ thể, còn được hay không là ở bản thân, ở nỗ lực và ý chí phấn đấu của chủ thể.

“Không có “chuẩn” nên toàn học cái sai của nhau”

Nhà nghiên cứu Thao Giang.

Không chỉ các "con nhang, đệ tử" hiểu sai lệch về tín ngưỡng hầu đồng mà bản thân những "ông đồng", "bà đồng" hiện nay cũng hiểu không đúng. "Họ phổ biến sai lệch về ý nghĩa của hầu đồng, làm cho những người đang có mong muốn về công danh, chức tước nhưng thiếu hiểu biết trở nên thêm u mê, tin tưởng. Vì thế, các giá đồng hiện nay chủ yếu là các "vụ" làm ăn chứ giá trị văn hóa ở đó rất ít", ThS Thao Giang cảnh báo.

Từ cách hiểu sai lệch này mà các hình thức diễn xướng, hát văn trong nghi lễ hầu đồng cũng được thể hiện không đúng. Một số nơi còn tự ý "sáng tác" thêm. Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền từng bức xúc: “Thứ hỗn tạp đó, đôi khi còn trở nên dị thường. Họ đưa rất nhiều yếu tố mới lạ vào, trong đó có cả nhạc xập xình”. Còn nhà nghiên cứu Thao Giang thì lý giải: "Các động tác trong nghi lễ hầu đồng Thánh là sự mô phỏng các hành động như múa gươm, phất cờ lệnh chỉ huy hay khi ra trận... nhưng bây giờ lại biến thành các điệu múa. Một số anh em nghệ sĩ khi đưa nghi lễ hầu đồng lên sân khấu biểu diễn cũng vậy, đều "biến tấu" thành múa là rất thiếu hiểu biết. Cứ như vậy, mỗi nơi mỗi "phách", lâu dần càng kéo xa "bản gốc" của nghi lễ hầu đồng".

Lý do dẫn đến những cách hiểu sai lệch này, theo ThS Thao Giang, hầu đồng mới chỉ được coi là tín ngưỡng chứ chưa phát triển thành một tôn giáo. Chính vì vậy mà nghi thức này chưa có những giáo lý cơ bản để những người thực hiện lấy đó làm chuẩn, thành ra mỗi nơi vận dụng một kiểu, mỗi "ông đồng, bà cốt" lại có cách thể hiện riêng. ThS Thao Giang lo lắng nói: “Trước đây chưa được công nhận thì "hầu" lén lút dẫn đến sai lệch đã đành, nay đệ trình lên UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại thì lại thiếu sự kiểm soát. Theo tôi, nên lập ra một Ban Chỉ đạo với sự tham gia của Ban Tôn giáo Chính phủ, Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian, các nghệ nhân... để có sự thống nhất. Nếu cứ để sự "biến tướng" như hiện nay thì để hầu đồng được UNESCO phê duyệt là rất khó. Bởi thay vì tôn vinh một nghi lễ văn hóa tín ngưỡng độc đáo, chúng ta sẽ "tôn vinh" cái biến thể là mê tín dị đoan từ cách vận dụng sai lệch này".

Tuấn Kiệt