Lần theo dấu vết của cá thể lạ, láng giềng Việt Nam bất ngờ phát hiện loài vật "tuyệt chủng" gần 20 năm

Phát hiện loài vật gây sửng sốt trên sông Mekong

Sự kiện loài vật được mệnh danh "bóng ma sông Mekong" quay trở lại được đánh giá là một trong những phát hiện đáng chú ý nhất về đa dạng sinh học nước ngọt Đông Nam Á trong những năm gần đây.

Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí Biological Conservation, đầu tháng 7 năm 2022, ngư dân tại tỉnh Stung Treng (Campuchia) đã bắt được một cá thể lạ ở khu vực gần đập thủy điện Sesan II, thuộc hệ thống sông Mekong. Sau khi được các chuyên gia xác định, cá thể lạ này được xác nhận là Aaptosyax grypus là loài cá chép hồi khổng lồ từng được cho là đã tuyệt chủng tại Campuchia từ cuối những năm 1990.

Theo các nhà nghiên cứu thủy sản Campuchia, loài cá này được ghi nhận lần cuối vào năm 1999. Suốt gần 20 năm sau đó, mọi khảo sát đều không tìm thấy dấu vết, khiến nhiều công trình khoa học kết luận rằng cá chép hồi khổng lồ đã biến mất khỏi Campuchia. Vì vậy, việc một cá thể bất ngờ bị bắt vào ngày 2-7 đã tạo ra sự bất ngờ lớn trong giới khoa học.

Cá thể hiếm hoi và giá trị khoa học đặc biệt

Cá thể cá chép hồi khổng lồ vừa được phát hiện nặng khoảng 6 kg. Đáng tiếc, con cá đã chết sau khi được đưa lên bờ. Tuy nhiên, các nhà khoa học khẳng định mẫu vật này vẫn mang giá trị nghiên cứu rất lớn.

Hiện cá thể này đang được kiểm tra kỹ lưỡng nhằm xác định đây là cá thuần chủng hay đã có biến đổi di truyền. Các phân tích cũng sẽ tập trung vào cấu trúc cơ thể, chế độ ăn và đặc điểm sinh học, qua đó giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về lối sống của loài cá hiếm này trong điều kiện tự nhiên.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh loài cá chép hồi khổng lồ gần như "mất tích" suốt nhiều năm, mỗi mẫu vật còn sót lại đều được xem là nguồn dữ liệu quý giá để phục vụ công tác bảo tồn.

"Bóng ma Mekong" có thể dài 1,3 m, nặng tới 30 kg

Cá chép hồi khổng lồ là loài cá này có thể phát triển tới chiều dài khoảng 1,3 m và nặng tối đa 30 kg, nằm trong nhóm những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới.

Chúng có đặc điểm nhận dạng khá khác biệt với vảy nhỏ, thân dài và miệng rộng, hình dáng khiến nhiều người liên tưởng tới rùa. Cá chép hồi khổng lồ thường ăn các loài cá nhỏ và sinh sống ở những vùng nước sâu của sông Mekong, đặc biệt tại khu vực Đông Bắc Campuchia giáp Lào và kéo dài tới miền Trung Thái Lan.

Suy giảm hơn 90% và nguy cơ tuyệt chủng vẫn hiện hữu

Chia sẻ với truyền thông, ông Bunyeth Chan – trưởng nhóm nghiên cứu đến từ Đại học Svay Rieng (Campuchia) cho rằng việc tái phát hiện cá chép hồi khổng lồ không chỉ mang ý nghĩa với riêng một loài. "Đây là lý do để hy vọng, không chỉ cho cá chép khổng lồ mà còn cho toàn bộ hệ sinh thái sông Mekong," ông nói.

Theo các nghiên cứu, sông Mekong được xem là hệ thống sông năng suất bậc nhất thế giới, cung cấp hơn 2 triệu tấn cá mỗi năm, với giá trị ước tính trên 10 tỷ USD. Dòng sông này thường được ví như "xa lộ cá", nơi sinh sống của một số loài cá nước ngọt lớn nhất hành tinh.

Tuy nhiên, việc cá chép hồi khổng lồ suy giảm nghiêm trọng trong nhiều thập kỷ qua cũng phản ánh những áp lực ngày càng lớn mà Mekong đang phải đối mặt, từ đánh bắt quá mức cho tới sự phát triển dày đặc của các công trình thủy điện làm biến đổi môi trường sống tự nhiên.

Trong hơn một thập kỷ qua, số lượng cá chép hồi khổng lồ được ước tính đã suy giảm trên 90%. Việc xây dựng các con đập đã làm thay đổi mạnh mẽ dòng chảy, phá vỡ các khu vực nước sâu, nơi loài cá này sinh sống và sinh sản. Nhiều nghiên cứu thực hiện trong giai đoạn 2017–2018 từng nhận định cá chép hồi khổng lồ có khả năng đã tuyệt chủng ở Campuchia và chỉ còn tồn tại với số lượng rất ít tại Lào và Thái Lan.

Chính vì vậy, dù phát hiện mới mang lại hy vọng, các chuyên gia cảnh báo rằng nguy cơ tuyệt chủng của loài cá này vẫn ở mức rất cao nếu không có biện pháp bảo vệ kịp thời.

Không chỉ là câu chuyện của Campuchia

Theo các nhà bảo tồn, việc cá chép hồi khổng lồ tái xuất không chỉ có ý nghĩa riêng với Campuchia mà còn liên quan trực tiếp tới các quốc gia hạ lưu Mekong, trong đó có Việt Nam. Sự suy giảm đa dạng sinh học ở thượng nguồn có thể ảnh hưởng lâu dài tới nguồn lợi thủy sản, sinh kế của người dân và sự ổn định của toàn bộ hệ sinh thái Mekong.

Trước đó, cũng tại tỉnh Stung Treng, Campuchia từng gây chú ý khi ghi nhận một cá thể cá đuối nước ngọt khổng lồ được xem là loài cá nước ngọt lớn nhất từng được phát hiện. Những sự kiện này cho thấy Mekong vẫn còn ẩn chứa nhiều loài sinh vật quý hiếm chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Các chuyên gia kêu gọi các quốc gia trong khu vực tăng cường hợp tác nghiên cứu, chia sẻ dữ liệu và xây dựng chiến lược bảo tồn chung, nhằm tránh để những "bóng ma Mekong" chỉ còn tồn tại trong các trang sách khoa học.