Ngôi làng 2000 tuổi giữa lòng Hà Nội

Đình làng vẫn còn đó - uy nghi và cổ kính. (Ảnh: QT)

Chữ Hán cổ trên bức hoành phi ở đình làng.

Nghiên cứu địa danh các làng xã cổ xưa của người Việt, chúng tôi nhận thấy một hiện tượng thú vị. Đó là tên nhiều làng có từ “kẻ”. Quanh thành Thăng Long xưa có Kẻ Noi (Cổ Nhuế), Kẻ Mọc (Nhân Mục), Kẻ Cót (Yên Quyết), Kẻ Mẩy (Mễ Trì) rồi Kẻ Bưởi, Kẻ Mơ, Kẻ Giàn, Kẻ Cáo...

“Có một điều chung nhất trong tất cả các làng mang tên “kẻ” này, đó đều là những làng cổ. Theo ý nghĩa của ngôn từ Việt cổ, có thể hiểu từ “kẻ” ở đây chỉ một cụm dân cư sống trên một địa bàn cụ thể. Kẻ Noi là người (ở làng) Noi; Kẻ Mọc là người (ở làng) Mọc; Kẻ Bưởi là người (ở làng) Bưởi... Để đơn giản, người ta hiểu: Kẻ Noi là làng Noi; Kẻ Mọc là làng Mọc; Kẻ Bưởi là làng Bưởi... Như vậy, ở đây “Kẻ” được đồng nhất với làng”- cụ Đinh Thị Sơn, người làng Hòa Mục, hội viên Hội Lịch sử Hà Nội, người bỏ ra hơn 40 năm dày công nghiên cứu sử làng giải thích.

Cũng theo cụ Sơn, khi các triều đại phong kiến Trung Hoa sang xâm lược, để tiện lợi cho việc ghi chép vào giấy tờ, sách vở (theo chữ Hán), mỗi làng lại phải đặt một tên chữ (âm Hán - Việt). Khác với tên Nôm chỉ có một từ (không kể từ Kẻ đứng trước), tên chữ thường có ít nhất là hai từ. Như vậy, những làng cổ ra đời trước thời Bắc thuộc, nhất thiết phải có hai tên, một tên Nôm (kèm Kẻ) và một tên chữ.

Những làng ra đời trong thời kỳ phong kiến thường chỉ có tên chữ, không có tên nôm và không có từ “Kẻ”. Đó là tiêu chí để ta phân biệt những làng cổ ra đời trước thời Bắc thuộc và những làng mới được thành lập sau này.

Những bia đá cổ vẫn được lưu giữ ở đình làng.

Khi đất nước thanh bình, Bố Cái Đại Vương trở về Hòa Mục - chiến trường xưa. Nhận thấy nơi đây là mảnh đất lành, ông lệnh xây dựng hành cung và đền thờ cho những người cháu anh dũng của mình, hướng dẫn dân làng cách làm ăn. Đình làng hiện nay là nơi dân làng Hòa Mục đã phong thờ Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng là thành hoàng làng để tưởng nhớ công ơn trời biển của ông.

Cụ Sơn với vô số tài liệu về lịch sử làng.

Theo thần tích và lưu truyền dân gian, vào năm 40 sau Công nguyên, làng từng là nơi diễn ra các trận đánh của các tướng Hai Bà Trưng với quân Mã Viện. Có hai nữ tướng của Hai Bà Trưng hy sinh tại đây, được dân làng lập miếu thờ, gọi là miếu Hai Cô ả. Hiện trong miếu vẫn còn bia có niên hiệu Chính Hoà (1680 - 1705) ghi việc trùng tu miếu.

Thần phả của đền chép, thời vua Mai Hắc Đế chống giặc Đường, có Hoàng hậu Phạm Thị Uyển lãnh một đạo thủy binh đánh nhau với tướng giặc Dương Tư Húc trên sông Tô. Sau ngày thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay) rồi kinh đô Vạn An (Nghệ An ngày nay) của nhà Mai lần lượt thất thủ, đất nước lại rơi vào đêm dài Bắc thuộc. Ngôi miếu cạnh sông Tô Lịch vẫn đượm khói hương, nhưng câu chuyện về Hoàng hậu này hầu như mấy ai còn biết đến!?

Ông Lai Khắc Mô bên ngôi nhà cổ khoảng 200 năm của người em trai.

Theo sách sử, vào thế kỷ XV tại làng Nhân Mục (Hòa Mục) này chứng kiến trận thắng quân Minh (theo Việt Nam sử lược). Lê Lợi lên ngôi vua. Ông cho xây lại miếu thành đền, ban đạo sắc phong thần cho bà Phạm Thị Uyển. Cuối thế kỷ XVIII, người anh hùng áo vải Quang Trung khi tiến quân từ Đàng Trong ra cũng chọn mảnh đất này để chọc thủng hàng phòng thủ của địch, làm nên cuộc chiến oanh liệt đại phá 20 vạn quân Thanh.