Nhà văn hóa Hữu Ngọc - Tròn một thế kỷ yêu Hà Nội

Ở tuổi bách niên, nhà văn hóa Hữu Ngọc vẫn miệt mài cống hiến cho Hà Nội nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung những trang viết giàu tình cảm. Ảnh: Hoàng Lực

Từ ước mơ làm thầy giáo ở ẩn…

Tuy quê gốc ở huyện Thuận Thành (Bắc Ninh), nhưng nhà văn hóa Hữu Ngọc lại sinh ra ở phố Hàng Gai (quận Hoàn Kiếm, Hà Nội). Sinh năm 1918 nên trong ký ức nhà văn hóa Hữu Ngọc, Hà Nội giống một bức tranh khắc nổi và đa chiều. Với ông, Hà Nội những năm đầu thế kỷ 20 như một ngôi làng lớn quần tụ dân tứ xứ tạo thành 36 phố phường sầm uất.

Năm 18 tuổi, ông Hữu Ngọc tốt nghiệp Diplom trường Bưởi. Khi đó, ông mơ ước được làm thầy giáo ở một tỉnh miền núi, được kết duyên với một cô sơn nữ, sống một cuộc đời thật bình dị, ẩn dật. Nhưng mộng ước ấy lại không thành, ông đành chuyển sang học triết, rồi học luật.

Sau đó, ông Hữu Ngọc như được “nối duyên” với nghề giáo bằng việc đi dạy tư. Ông vào Vinh, rồi vào Huế lại ngược ra Nam Định dạy học. Tại đây, ông được bầu là Chủ tịch Hội Văn hóa kháng chiến Nam Định và làm thêm một nghề mới: Viết báo.

Tờ báo đó được viết hoàn toàn bằng tiếng Pháp có tên là “Tia lửa”. Đây cũng là một trong những tờ báo địch vận đầu tiên trong kháng chiến chống Pháp. Chàng trí thức trẻ Hữu Ngọc hồi ấy vừa là chủ nhiệm báo, vừa là phóng viên nhiệt huyết.

Nhớ lại quãng thời gian này, nhà văn hóa Hữu Ngọc chia sẻ: “Lúc ấy chưa đến 30 tuổi, lại chưa từng làm báo bao giờ, nhưng lòng yêu nước, nhiệt huyết tuổi trẻ đã thôi thúc tôi nhận nhiệm vụ làm chủ bút “Tia lửa”. Ngày tôi đi dạy học, tối về viết bài, chạy đến nhà in. May mắn là báo in hồi ấy cũng rất đẹp”.

Năm 1950, ông cùng đoàn quân cách mạng lên chiến khu Việt Bắc, rồi vào quân đội. Với khả năng sử dụng thành thạo tiếng Pháp, tiếng Anh, ông trở thành Trưởng ban Tù hàng binh Âu Phi.

9 năm kháng chiến chống Pháp là 9 năm ông đón Tết với đồng đội và với cả những tù binh. Với tâm hồn nhạy cảm, ông cảm thấy nỗi nhớ quê của những tù binh cũng giống như nỗi nhớ của mình về Hà Nội. Giữa bạt ngàn núi, bạt ngàn sương càng làm ông nhớ về Hà Nội nhiều hơn. Ông nhớ những chiều thu thoảng gió heo may qua ngõ, nhớ cầu Thê Húc cong cong, nhớ băm sáu phố phường văng vẳng tiếng rao quà sáng, mõ đêm. Để rồi, sau chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử, ông trở về với mảnh đất Hà Nội trong vỡ òa nhung nhớ, yêu thương. Ấy vậy mà có những đêm, ông vẫn giật mình tỉnh giấc, rồi thảng thốt ngỡ như mình đương phải xa Hà Nội.

Đến “nhà xuất nhập khẩu” văn hóa

Cuốn “Phác thảo chân dung văn hóa Hà Nội” viết bằng tiếng Pháp với hơn 200 trang được nhà văn hóa Hữu Ngọc viết trong 3 tháng. Ảnh: H.L

Là người nghiên cứu sâu về văn hóa nước ngoài, lại hiểu đến độ sâu sắc văn hóa truyền thống nên Hữu Ngọc được đánh giá là nhà nghiên cứu văn hóa có phạm vi trải từ Đông sang Tây, từ cổ chí kim.

Người đọc yêu mến các tác phẩm của ông bởi không chỉ câu chữ được nâng niu, mà còn thấy cuộc sống thực tế hiện rõ trong từng trang sách. Đi nhiều, hiểu biết cặn kẽ, ông còn có đóng góp to lớn trong việc dùng quỹ văn hóa để bảo tồn những giá trị văn hóa vùng miền.

Trong số các đầu sách mà ông viết về Thủ đô phải kể đến cuốn “Phác thảo chân dung văn hóa Hà Nội” viết bằng tiếng Pháp. Đây là công trình đầu tay về văn hóa Hà Nội của nhà văn hóa Hữu Ngọc và là cuốn sách đầu tiên giới thiệu về Thủ đô cho người nước ngoài kể từ tháng 8/1945 đến thời điểm năm 1997.

Với hơn 200 trang, cuốn sách giới thiệu về Hà Nội theo hệ thống logic và khoa học, như một tấm gương phản ánh lịch sử của Việt Nam. Nhà văn hóa Hữu Ngọc chia sẻ rằng: “Khi Chính phủ Canada đặt hàng tôi viết trong 3 tháng một quyển sách về Hà Nội bằng tiếng Pháp, tôi đã có sẵn những kỷ niệm thân thương về Hà Nội nên cứ thế là viết”.

Tính đến thời điểm hiện tại, nhà văn hóa Hữu Ngọc đã viết 34 cuốn sách về di sản văn hóa Việt Nam bằng Tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức và tiếng Việt. Trong đó có 7 cuốn là viết về Hà Nội. Với những cống hiến to lớn Hà Nội, năm 2017, ông đã vinh dự nhận Giải thưởng Bùi Xuân Phái.

Với tình yêu Hà Nội và vốn văn hóa sâu rộng, Hữu Ngọc mong muốn người nước ngoài hiểu rằng, Việt Nam có nền văn hóa độc lập. Bởi trong thời kỳ đầu hội nhập, rất nhiều người nước ngoài ngộ nhận rằng, văn hóa Việt Nam giống Trung Quốc.

Bên cạnh đó, trong văn hóa Việt Nam còn ảnh hưởng văn hóa phương Tây qua 80 năm Pháp đô hộ. Rồi sau chiến tranh, trong phong trào toàn cầu hóa, văn hóa Việt Nam nằm trong văn hóa toàn cầu. Điều mà ông có ý thức nhấn mạnh là sự tiếp biến văn hóa, nhưng nền tảng văn hóa dân tộc vẫn là cội rễ.

Cả cuộc đời yêu Hà Nội

Năm 2018, nhà văn hóa Hữu Ngọc tròn 100 tuổi, nhưng ông vẫn vui đùa với mọi người rằng: “Hãy mừng tôi tròn một thế kỷ tuổi thì thích hơn. Bởi 100 năm nghe nó nhiều quá, mà 1 thế kỷ nghe cứ như 1 hay 10 tuổi thôi. Nghe vậy thấy mình vẫn khỏe và vui”.

Cũng tương tự như 100 năm tuổi, nhà văn hóa Hữu Ngọc thích cách nói yêu Hà Nội một thế kỷ. Ở tuổi bách niên, ông vẫn miệt mài cống hiến cho Hà Nội nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung những trang viết giàu tình cảm. Căn phòng của ông luôn bộn bề sách vở với những trang bản thảo.

Nhà sử học Dương Trung Quốc đánh giá: “Bác Hữu Ngọc là người có năng lực chuyển tải bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau như một văn hóa đối ngoại. Bác là một người miệt mài tham gia vào rất nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng luôn luôn hướng tới một tình yêu đối với mảnh đất Hà Nội”.

Nhà thơ Bằng Việt - Chủ tịch Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nội nhận xét: “Hữu Ngọc là nhà văn hóa có tầm hoạt động lớn và lâu dài. Như mọi người nói là “xuất khẩu văn hóa Việt Nam ra nước ngoài”, tức là tuyên truyền, giới thiệu quảng bá tất cả văn hóa Việt Nam đến với các bạn nước ngoài”.

Sử dụng thành thạo tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Đức và chữ Hán, nhà văn hóa Hữu Ngọc trở thành Giám đốc NXB Ngoại văn và cộng tác với nhiều tờ báo tiếng Anh và Pháp. Ông còn là dịch giả nhiều tác phẩm văn học nổi tiếng của thế giới sang tiếng Việt. Ngoài viết, ông còn tham gia hàng trăm cuộc nói chuyện về văn hóa Việt Nam cho khách nước ngoài. Bên cạnh đông đảo khán giả nước ngoài đại chúng, đối tượng nói chuyện của ông Hữu Ngọc là những nhân vật quan trọng như: Vua và Hoàng hậu Thụy Điển, Vua và Công chúa Na Uy, Thống đốc bang Hawaii (Mỹ) hay cựu Thủ tướng Brazil, giáo sư các trường đại học lớn trên thế giới...

Giờ đây khi đã ở tuổi bách niên, nhà văn hóa Hữu Ngọc vẫn yêu Hà Nội một cách nồng nàn. Bằng việc cần mẫn viết, ông như chú chim nhỏ xây tổ văn hóa Việt theo cách của riêng mình.

Hoàng Lực