“Nhận diện” người bảo thủ

Ghê sợ hàm chứa sự thông minh?

Theo một nghiên cứu gần đây của nhóm nghiên cứu thuộc 2 Trường đại học Harvard và Yale (Mỹ) do Giáo sư David Pizarro đứng đầu thì phản ứng tỏ ra ghê sợ, phản ứng vốn là để một người tự bảo vệ mình khỏi những nguy hiểm hoặc bệnh tật tiềm ẩn từ môi trường hoặc những phương hại về đạo đức, có mối liên quan đến tính bảo thủ của con người.

Trong nghiên cứu đầu tiên được xuất bản trên tạp chí Nhận thức và Cảm thức, Pizarro và các đồng nghiệp của mình, Yoel Inbar thuộc Trường đại học Harvard và Paul Bloom thuộc Trường đại học Yale đã nghiên cứu 181 thanh niên thuộc nhiều đất nước khác nhau. Những người tham gia được đo hai chỉ số: Chỉ số về cảm giác ghê sợ và chỉ số suy nghĩ về những thay đổi trong cuộc sống. Kết quả cho thấy những người có chỉ số cảm giác ghê sợ cao thì cũng có chỉ số bảo thủ tỉ lệ thuận với nó.

Trong một thí nghiệm tương tự nhằm để khẳng định kết quả của thí nghiệm ban đầu và cũng là để kiểm tra mối liên hệ giữa cảm giác ghê sợ với những thái độ bảo thủ cụ thể, các nhà nghiên cứu đã xem xét chỉ số ghê sợ của 91 sinh viên khác. Những sinh viên này tham gia trả lời những câu hỏi về thái độ của mình với hôn nhân đồng giới, việc sử dụng súng, cắt giảm thuế... Những người có chỉ số điểm ghê sợ cao có xu hướng phản đối hôn nhân đồng giới và việc phá thai (những vấn đề liên quan đến sự trong sạch và đạo đức) nhiều hơn.

“Người phóng khoáng và người bảo thủ thường bất đồng về việc cảm giác ghê sợ có chỗ đứng hay không trong việc đưa ra những đánh giá về đạo đức”, Pizarro nói, “người bảo thủ thì cho rằng sự ghê sợ bản thân nó đã hàm chứa sự thông minh vốn có, cảm giác cho họ thấy cái gì là đáng ghê sợ, không cần đến lý trí hay lí do nào biện minh hết. Nhưng người phóng khoáng thì khác, khi đánh giá một hành động hay một con người, họ thường xem xét điều đó hay người đó có gây hại gì không”.

Sự bảo thủ không cần lý lẽ này khiến người ta hay “cãi cùn” trong những cuộc tranh luận và trở nên nóng nảy. Người bảo thủ thường từ chối lắng nghe, họ khăng khăng cho rằng những gì khiến người ta ghê tởm đồng nghĩa với việc nó là xấu xa. Tuy nhiên, các nhà khoa học chỉ ra rằng sự ghê sợ đó chỉ là cảm giác của cá nhân mà thôi. Bản thân sự ghê sợ trước một cái gì đó chỉ là phản ứng tự vệ của con người và phản ứng đó, đôi khi là mù quáng.

Chính việc tỉnh táo phân biệt lợi hại của vấn đề mới mang bản chất của sự thông minh và những người có được sự phóng khoáng đó thích ứng nhanh hơn được với môi trường mới. Nghiên cứu này có thể lý giải sự khác biệt rõ rệt trong suy nghĩ của con người và từ đó có thể đưa ra những sách lược để thuyết phục những người bảo thủ thay đổi thái độ. “Cảm thấy ghê sợ là phản ứng tâm lý tự bảo vệ mình, tuy nhiên, đó không phải là công cụ để đánh giá đạo đức của con người”, Pizarro nói.

 

Phá bỏ khuôn phép để trải nghiệm cái mới

“Việc người bảo thủ quá bướng bỉnh khiến họ khó chấp nhận cái mới và cứ phải sống mãi trong cái kén cũ kĩ mà không biết được những màu sắc sinh động khác. Đó cũng là một điều thiệt thòi của họ”, Ths tâm lý Nguyễn Mạnh Hà, giảng viên trường ĐHKHXH&NV đánh giá, “ranh giới mong manh giữa sự bảo thủ và sự kiên định khiến cho người bảo thủ đôi khi khá thành công trong xã hội và rồi khi đạt đến một địa vị nào đó, họ cho rằng tất cả những gì họ nghĩ đều đúng. Lúc này ranh giới đã được phân định rõ ràng. Đó đích thị là người bảo thủ”.

Ths Mạnh Hà cho rằng mối liên kết giữa sự ghê sợ và tính bảo thủ trong nghiên cứu trên rất khớp với những trường hợp mà anh đã từng tư vấn. Họ thường rất dễ tỏ ra không vừa lòng với những hiện tượng có phần lạ và qui kết chúng về các giá trị đạo đức trong khi bản thân những vật, hiện tượng hay người đó không hề gây hại gì cho ai.

“Có hai mẫu người bảo thủ điển hình: Một là do trong quá trình cuộc sống, họ tự hình thành cho mình một tính cách. Hai là những người đó là “nạn nhân” của một chế độ nuôi dưỡng có phần quá nghiêm khắc. Sự cứng nhắc đó khiến họ gặp khó khăn trong việc hòa nhập và khi họ là sếp thì gây rất nhiều phiền toái cho nhân viên”, Ths Mạnh Hà nói, “đôi khi họ cho rằng việc tỏ ra ghê sợ cũng chính là cách để họ thấy mình trong sạch và đạo đức. Tuy nhiên, đó lại chính là nơi giam hãm tâm hồn họ, không thể mở lòng đón nhận và chia sẻ được những điều mới, trong khi, với cuộc sống, cái mới chính là cái giúp cuộc sống không nhàm chán”.

Ths Mạnh Hà cho rằng việc tự nhận biết mình, xem xét rằng mình ghê sợ có thái quá không sẽ giúp người bảo thủ có một cuộc sống hài hòa hơn và ít bị căng thẳng, ít phải tranh đấu với chính bản thân để tìm ra điều gì là đạo đức, trong khi đó nó lại không thuộc phạm trù đạo đức. Để làm được điều này, việc mạnh dạn phá bỏ những khuôn phép là cần thiết. Dù chỉ một lần người bảo thủ nghĩ xem liệu mình có bảo thủ quá không cũng có thể mang lại lợi ích về mặt lâu dài.

Giáo sư Pizarro cho rằng tác động lên sự ghê sợ nảy sinh trong người bảo thủ sẽ khiến người bảo thủ thay đổi quan điểm. Điều này có nghĩa là nếu như một ngày bạn nhìn thấy một con Nhầy mà không còn thấy buồn nôn nữa thì có nghĩa là sự bảo thủ trong con người bạn cũng đã bớt đi phần nào. Việc này không chỉ khiến người bảo thủ thấy hạnh phúc mà còn khiến người xung quanh thấy dễ chịu hơn.

 

Phong Thiện