Thâm cung bí sử (86 - 2): Tên mới của làng

Còn ông quan to nhất của làng tôi là cụ Đặng Văn Thụy. Cụ Đặng Đỗ Hoàng Giáp, năm 1904, được bổ làm quan Tế Tửu Trường Quốc Tử Giám ở Huế. Người làng tôi gọi ông Hoàng Giáp Đặng Văn Thụy là cụ Hoàng, tức là gọi theo học vị của cụ. Đến đời ông nội tôi vẫn gọi cụ Đặng là cụ Hoàng. Ông Đặng Văn Thụy giữ chức quan Tế Tửu Quốc Tử Giám 7 năm rồi cáo lão về hưu và mở trường dạy học. Xưa các cụ đồ mở trường học trò đã đông lắm. Còn một vị Hoàng Giáp mở trường thì học trò rất đông. Chính ông Đặng Văn Thụy đã tạo nên một trung tâm Nho giáo cuối mùa ở xứ Nghệ nên làng đổi tên là Nho Lâm (rừng Nho). Khi trai đinh ở các tỉnh phía Bắc đã đua nhau học tiếng Pháp thì ở Nho Lâm, thế hệ ông nội tôi vẫn cắm cúi mài mực Tàu, viết chữ Nho và học Tam Tự Kinh. Truyền thống hiếu học của làng Nho Lâm có từ đấy. Ngày xưa, làng tôi trích 38 mẫu ruộng nhất đằng điền phát canh thu tô để làm quỹ khuyến học. Hàng năm làng khao thưởng những người có đỗ đạt và ngày 16 tháng Giêng, làng mở tiệc khao tất cả các Nho sinh. Vì thế, người làng tôi rất trọng chữ, trọng người có học. Ông tiến sĩ về làng oai hơn nhà tỷ phú đi ôtô về làng. Bây giờ làng tôi cũng chỉ thưởng cho những người đỗ đạt. Ai có giấy báo trúng tuyển đại học, trường chính quy được loa truyền thanh của làng nêu tên nhiều buổi liền và được thưởng 300.000 đồng. Vì thế mà lớp trẻ làng tôi rất coi trọng việc học. Khi con vào lớp 10, bố mẹ mua cho con một con nghé. Con vừa đi học vừa chăm con nghé đó. Ba năm sau con nghé thành con trâu cày, bán được khoảng hơn 10 triệu đồng, đó là khoản tiền để con trẻ luyện thi vào đại học. Phong trào con trẻ cưỡi trâu vào giảng đường đại học ở làng tôi không biết có từ năm nào nhưng nhà nào cũng làm như thế.

Người làng tôi rất trọng chữ. Tôi về làng, các cụ già hỏi: “Chữ nghĩa của anh đến đâu rồi?”. Vì trọng chữ nên người làng tôi hay nói vần, hay làm thơ. Có năm, huyện Diễn Châu tổ chức cuộc thi thơ và mời nhà thơ Trần Hữu Thung làm chánh chủ khảo. Ban tổ chức nhận được 10 vạn tác phẩm dự thi, trong đó gần 8 vạn bài thơ là của người làng Nho Lâm. Nhà thơ Trần Hữu Thung đọc mờ cả mắt mới xếp được giải. Giải nhất là một cái màn tuyn, một phích đựng nước, một tập thơ “Đêm nay Bác không ngủ” của nhà thơ Minh Huệ. Giải nhì là một màn tuyn, một tập thơ. Giải ba là một phích đựng nước và một tập thơ.

Vì người làng tôi trọng chữ nên người ta hay bắt bẻ nhau về chữ nghĩa. Thầy giáo Đặng Quang Liễn là một người hay chữ. Dịp Tết đến, thầy Liễn mua giấy đỏ, viết rất nhiều câu đối Tết. Thầy Liễn viết câu đối để tặng mọi người trong làng chứ không bán. Treo một câu đối bằng chữ Nho bản gốc vẫn thích hơn treo loại câu đối chữ Quốc ngữ có bán đầy ở các hiệu sách.

(Còn nữa)

Khánh Hoàng/Báo Gia đình & Xã hội