Xung quanh bức ảnh triển lãm ở Thư viện Hà Nội: Người cần được xin lỗi đâu chỉ là nhiếp ảnh gia Na Sơn

Bức ảnh do nhiếp ảnh gia Na Sơn thực hiện cho vợ chồng chị Trịnh Thu Hường.

Cẩu thả và lừa dối dư luận

Khi bị phản ứng về sự tắc trách, cẩu thả trong việc sử dụng tác phẩm ở cuộc triển lãm, một nhân viên của Thư viện Hà Nội lý giải rằng, do nhìn thấy bức ảnh trên mạng mà không có tên tác giả nên không biết liên hệ với ai để xin phép. Lý do chú thích bức ảnh là “Hà Nội những năm 80” được người đứng đầu Thư viện Hà Nội giải thích là “do thấy trên mạng chú thích như vậy”. Cách lý giải này đã làm không ít người buồn cười vì sự ngô nghê nhưng lại rất hay gặp mỗi khi xảy ra những tranh chấp về bản quyền.

Với sự hỗ trợ đắc lực của các công cụ Internet hiện nay, việc xác minh chủ nhân thực sự của bức ảnh không quá khó khăn nếu người ta có thiện chí và ý thức tôn trọng quyền tác giả. Cái suy nghĩ “không biết thì không có tội” đã trở thành cái cớ hữu hiệu cho những lần “xài chùa”. Và thay vì xác minh, người ta sẵn sàng “sáng tạo” ra thời điểm và nội dung bức ảnh để phù hợp với thời điểm của cuộc triển lãm.

Liên tưởng đến một câu chuyện khác cũng đang làm “nóng” dư luận là nhóm nhạc F-Band lấy chiếc khăn Piêu làm khố để biểu diễn trong chương trình X-Factor. Khi bị dư luận phản đối, đơn vị tổ chức là Công ty Cát Tiên Sa “đổ thừa” cho nơi cung cấp trang phục là Nhà sách Tuổi trẻ. Nhưng sau đó, nhà sách này lại phủ nhận rằng, hình ảnh người mẫu mặc trang phục đóng khố là chiếc khăn Piêu mà đơn vị tổ chức lấy làm căn cứ cho nhóm nhạc “bắt chước” chỉ là hình ảnh trôi nổi trên mạng, Nhà sách Tuổi trẻ không quản lý được. Một bên căn cứ vào hình ảnh trên mạng, một bên phủ nhận tính xác thực của hình ảnh trên mạng. Vậy là, trăm dâu đổ đầu… Internet.

Trở lại câu chuyện bức ảnh, Thư viện Hà Nội cũng không phải là trường hợp cá biệt trong vấn đề thiếu hiểu biết và thiếu tôn trọng quyền tác giả hiện nay. Trong bối cảnh chung đó, khó mà đòi hỏi họ “chuyên nghiệp” ngay và nhanh được. Với cặp đôi trong bức ảnh, đây cũng là điều chưa từng có trong tiền lệ lên cũng khó để đòi hỏi họ phải chuyên nghiệp như các sao Hollywood là phải có hợp đồng với những điều khoản chi tiết, rõ ràng để không làm lộ hình ảnh khi chưa được phép. Điều gây tranh cãi nhất ở đây là, ai mới là người có quyền lên tiếng với sự tắc trách của Thư viện Hà Nội và nhận được lời xin lỗi thực sự?

Câu chuyện phía sau bức ảnh

Ngay khi biết thông tin Thư viện Hà Nội sử dụng bức ảnh mà không ghi tên tác giả, trên Facebook cá nhân, nhiếp ảnh gia Na Sơn viết: “Các bạn Thư viện Hà Nội sao lại ăn cắp  ảnh của mình để trưng bày triển lãm cho một dịp kỷ niệm Thủ đô thế này? Nếu các bạn hỏi xin thì mình cũng chả tiếc, và mình còn chỉ cho các bạn thấy rằng đấy là ảnh mình mới chụp gần đây, mới có 6 năm thôi chứ có phải từ hồi thập niên 80 đâu mà triển lãm”.

Trên một số diễn đàn, khi vấn đề này được đưa ra đã có những cuộc tranh luận khá sôi nổi. Không ít người thắc mắc rằng, người được tiếng là tôn trọng bản quyền và hiểu về bản quyền như nhiếp ảnh gia Na Sơn lại có phần ngộ nhận về quyền lợi của mình như vậy. Người cần phải “xin” ở đây không phải là người chụp mà phải là người nắm quyền chủ sở hữu bức ảnh.

Chúng tôi đã đặt giả thiết với nhiếp ảnh gia Thái Phiên rằng, nếu có người thuê anh chụp một bộ hình nude để làm “của để dành” thì khi xong việc, anh còn vai trò nào với bức ảnh? Nhiếp ảnh gia Thái Phiên nói: “Trong trường hợp này, tôi chỉ là người làm thuê cho người chụp. Người chụp không có quyền sử dụng ảnh đó nếu nhân vật chưa cho phép. Đưa lên Facebook cũng không được. Ngay cả khi giữa hai bên không làm hợp đồng cụ thể mà chỉ là thỏa thuận miệng thì nguyên tắc trong nghề, người chụp ảnh chuyên nghiệp cũng hiểu rất rõ. Bởi vì tôi đang thực hiện hợp đồng dịch vụ (được trả tiền) chứ không phải đang thực hiện sáng tạo tác phẩm”.

Luật sư Dương Kim Sơn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cũng xác nhận rằng, trường hợp nhân vật trong ảnh đã thuê ông Na Sơn chụp thì theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền sở hữu đương nhiên thuộc về họ, còn ông Na Sơn là tác giả của bức ảnh. Chính vì vậy mà người cần được xin phép sử dụng và xin lỗi ở đây phải là nhân vật trong bức ảnh.

Bản thân nhân vật trong bức ảnh là chị Trịnh Thu Hường cũng nói rõ rằng, sự phiền lòng của chị không phải ở việc Thư viện Hà Nội tự ý lấy ảnh để trưng bày. Việc này sai nhưng có thể thông cảm được. Điều làm chị thấy buồn là sự ngộ nhận của người chụp bức ảnh và nói dối dư luận về việc chính anh là người lên ý tưởng đề “phục dựng lại tinh thần Hà Nội cổ xưa”. Theo chị Hường, bức ảnh không có cái gọi là “phục dựng” gì hết, mà chỉ đơn giản là ghi lại những gì thuộc về kỷ niệm trong cuộc đời mà vợ chồng chị đã lớn lên và trải qua.

Suy cho cùng, nhiếp ảnh gia Na Sơn cũng không có lỗi bởi phát biểu trên Facebook là một chuyện, còn khi làm việc với Thư viện Hà Nội, anh chỉ đòi hỏi ở hai vấn đề: Không đề tên tác giả và chú thích sai nội dung bức ảnh. Việc anh không nói rõ chủ sở hữu của bức ảnh là ai cũng chả sai, vì dại gì mà đi làm cái việc không phải của mình để rồi người nhận được lời xin lỗi lại không phải mình thì sao? Ngược lại, nếu không có sự lên tiếng của anh, chưa chắc người ta đã biết tới câu chuyện này để rút kinh nghiệm. Nhưng ở đây, ngoài sự đúng - sai, cái đáng suy ngẫm hơn là sự trung thực trong phát ngôn, là cách nói thiếu văn hóa về một hành vi cũng chưa văn hóa của những người có trách nhiệm ở Thư viện Hà Nội.

Thanh Hà