Đừng nhầm 'không vui' với trầm cảm: Cách nhận diện sớm bất ổn tâm lý ở tuổi vị thành niên
GĐXH - Trầm cảm ở trẻ vị thành niên ngày càng phổ biến trong gia đình hiện đại, nhưng nhiều gia đình lại nhầm là con "không vui", khi nhận ra thì mọi chuyện đã đi quá xa. Phụ huynh cần nhận diện sớm dấu hiệu tâm lý để hỗ trợ con em mình vượt qua.
Khi sự im lặng không còn vô hại
Chương trình tọa đàm "Nhận diện những dấu hiệu không ổn ở trẻ vị thành niên", thuộc khuôn khổ Hội sách Nhã Nam Chào hè hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21/04 đã mang đến những góc nhìn thẳng thắn và giải pháp thực tế để phụ huynh nhận biết các dấu hiệu không ổn ở con em mình. Từ đó, giúp cha mẹ tìm ra phương cách xử trí thích hợp, giúp đỡ con em vượt qua những khó khăn về tâm lý của tuổi học đường.
Chương trình được khơi nguồn từ cuốn sách Con tôi bị trầm cảm nhưng tôi cứ tưởng con chỉ không vui của tác giả Dương Ý. Cuốn sách chỉ ra một thực tế dễ bị xem nhẹ: nhiều cha mẹ nhầm lẫn giữa cảm xúc buồn bã nhất thời với trầm cảm – một rối loạn tâm lý nghiêm trọng.
Không ít phụ huynh tin rằng con mình chỉ áp lực học hành hoặc tâm trạng thất thường tuổi dậy thì, chỉ "không vui" trong chốc lát. Nhưng phía sau những biểu hiện như thu mình, mất động lực, né tránh giao tiếp… có thể là quá trình suy sụp tâm lý kéo dài. Thông điệp cốt lõi được nhấn mạnh là muốn giúp con, trước hết phải hiểu đúng về con.
Các chuyên gia chia sẻ tại buổi tọa đàm "Nhận diện những dấu hiệu không ổn ở trẻ vị thành niên". Ảnh PT
Chia sẻ tại buổi tọa đàm, TS tâm lý Nguyễn Thị Mai Hương cho biết, phụ huynh cần đặc biệt lưu ý những thay đổi bất thường ở trẻ, nhất là khi kéo dài trên 2 tuần như: buồn bã, mất hứng thú, tự ti, thu mình, hoặc các hành vi bất thường như mặc áo dài tay quanh năm để che giấu vết thương tự gây ra.
Nguy hiểm hơn, trẻ có thể xuất hiện suy nghĩ tiêu cực về bản thân, thậm chí là ý định tự hại. Đây không còn là vấn đề cảm xúc đơn thuần mà là tín hiệu cảnh báo cần can thiệp chuyên môn.
Các nghiên cứu cũng cho thấy độ tuổi 12–25 là giai đoạn các rối loạn tâm lý dễ bùng phát nhất. Có nhiều yếu tố dẫn tới tình trạng này: từ yếu tố di truyền, áp lực học tập, biến động tâm sinh lý và môi trường, áp lực xã hội.
Khoảng cách gia đình – "vết nứt" bắt đầu từ giao tiếp
Từ thực tế giảng dạy, cô Mai Tôn Minh Trang – Trường THPT Nguyễn Tất Thành chỉ ra một vấn đề cốt lõi rào cản lớn nhất giữa cha mẹ và con cái chính là cách giao tiếp.
Sự đứt gãy kết nối giữa cha mẹ và con cái thường bắt nguồn từ những điều rất nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày. Nhiều cha mẹ yêu con nhưng lại giao tiếp bằng mệnh lệnh và sự chỉ trích. Khi con không làm việc nhà hay học tập sa sút, cha mẹ lập tức đặt câu hỏi: "Tại sao con lại như thế?". Cách tiếp cận này khiến đứa trẻ thấy bị xúc phạm và chọn cách "trơ lì", phớt lờ mọi lời nói, dẫn đến những cuộc cãi vã nảy lửa hoặc sự im lặng đáng sợ.
Đáng lo ngại hơn là tình trạng "cô độc trong đủ đầy". Trẻ được đáp ứng vật chất nhưng thiếu kết nối cảm xúc. Không ít trường hợp cha mẹ và con sống cùng nhà nhưng gần như không có sự chia sẻ thực sự.
Theo các chuyên gia, không thể nhìn nhận vấn đề tâm lý của trẻ một cách đơn lẻ. Mỗi đứa trẻ tồn tại trong một "hệ sinh thái" gồm gia đình, nhà trường, bạn bè và môi trường số. Ở tuổi dậy thì, nhu cầu được công nhận và kết nối với bạn bè rất lớn. Chỉ một mâu thuẫn nhỏ hay cú sốc tình cảm cũng có thể trở thành "giọt nước tràn ly" nếu trẻ thiếu điểm tựa tinh thần.
Trong khi đó, internet vừa là công cụ, vừa là rủi ro. Việc sử dụng thiết bị quá nhiều ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cảm xúc. Nguy hại hơn khi trẻ không tìm được sự thấu hiểu từ cha mẹ, các em dễ dàng rơi vào bẫy của những người lạ trên mạng. Những kẻ này đóng vai người lắng nghe để thao túng, lôi kéo trẻ vào những hành vi tiêu cực hoặc xâm hại tình dục qua mạng.
Để con không còn khủng hoảng
Thông điệp xuyên suốt tọa đàm không nằm ở việc "sửa con", mà là "sửa cách đồng hành". Phụ huynh cần xây dựng một môi trường an toàn về cảm xúc – nơi con được lắng nghe mà không bị phán xét. Thay vì chất vấn, hãy mở lời bằng sự quan tâm: "Bố mẹ thấy con không ổn, nếu con muốn chia sẻ, bố mẹ luôn sẵn sàng".
Ở nhà hay ở trường, trẻ cần một nơi mà các em được là chính mình, không bị phán xét hay so sánh. Cha mẹ cần tôn trọng sự khác biệt và ngưỡng chịu đựng của mỗi đứa trẻ. Đừng lấy "ngưỡng chịu đau" của mình để áp đặt lên con.
Để trẻ tuổi vị thành niên không bị trầm cảm, vai trò của cha mẹ là rất lớn. Ảnh minh họa
Việc thiết lập nguyên tắc cũng cần dựa trên sự thỏa thuận, giúp trẻ có trách nhiệm với lựa chọn của mình. Đồng thời, cha mẹ cần tự chăm sóc sức khỏe tinh thần, bởi chỉ khi đủ bình an, họ mới có thể trở thành điểm tựa vững chắc cho con.
Tọa đàm khép lại bằng một thông điệp rõ ràng: trầm cảm không phải là sự yếu đuối, mà là một vấn đề sức khỏe cần được nhìn nhận nghiêm túc. Một đứa trẻ không cần cha mẹ hoàn hảo, mà cần cha mẹ biết lắng nghe và thấu hiểu. Đừng để sự im lặng của con trở thành khoảng cách không thể cứu vãn.
Gia đình, không chỉ là nơi nuôi dưỡng thể chất, mà phải là nơi an toàn nhất cho tâm hồn – đặc biệt với những đứa trẻ đang lớn lên giữa nhiều áp lực vô hình của thời đại.
