Giáo sư Hà Minh Đức và tình yêu với Hà Nội

GS Hà Minh Đức. Ảnh: hà anh

Hà Nội đẹp còn bởi nụ cười

Tập bút ký là những câu chuyện về Hà Nội được GS Hà Minh Đức viết chủ yếu trong giai đoạn từ 1954 đến 1986. Có một số bài viết mới hoàn thành gần đây, nhưng không nhiều. Có vẻ như ông muốn giữ cho mình một Hà Nội nguyên sơ và hào hoa thuở trước nhiều hơn là sự tráng lệ của hiện tại. Là người đã trải qua nhiều thăng trầm và gian nan, nhưng GS Hà Minh Đức đã giữ cho mình góc nhìn đẹp đẽ và lãng mạn như vậy về Hà Nội. "Ta hãy nghe người Pháp nói đến Paris, người Paris nói lên được sự yêu quý ấy đến mức nào. Chúng ta cũng có một Hà Nội với nhiều vẻ đẹp, vì Hà Nội đẹp thật (chúng ta chỉ cần tìm những vẻ đẹp đó ra) và cũng vì chúng ta yêu mến Hà Nội, tấm lòng của người Hà Nội cũng như người Paris yêu mến Paris... Hà Nội có một sức quyến rũ với người ở nơi khác".

Có người sống nhiều đời ở Thủ đô, thân thuộc đến từng chân tơ kẽ tóc, nhưng rồi cũng khó gọi tình yêu đó thành con chữ. Vậy mà, GS Hà Minh Đức lại "cụ thể hóa" những cảm xúc cá nhân thành hơn 40 bài viết sinh động (gồm cả ký và thơ), mà cũng chỉ là một phần trong "kho tàng độ sồ" của trải nghiệm 60 năm qua.

Để có những chất liệu sống động ấy, ông đã phải "chăm chú học tập, tìm hiểu, ghi chép cảnh đời qua năm tháng với niềm say mê trong những trang viết chân thực, ân tình". Khi bộc lộ, khi thầm thì kín đáo, khi là những tư liệu khảo cứu, nhưng đều xuất phát từ sự nặng lòng với mảnh đất này. Ông bảo, "Là một thầy giáo sống và làm việc lâu năm ở Hà Nội, tôi trân trọng những giá trị lịch sử, văn hóa của Hà Nội. Tôi yêu Hà Nội từ con người trung thực, hào hoa đến thiên nhiên tươi đẹp". Và vì yêu nên "Hà Nội cần có thêm những bài ca, trang thơ và những áng văn xuôi hay, cảm động và ám ảnh người đọc". Sau những "Hà Nội 36 phố phường" (Thạch Lam), “Sống mãi với Thủ đô” (Nguyễn Huy Tưởng), “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi” (Nguyễn Tuân)... giờ đây, những ai yêu mảnh đất ngàn năm văn hiến này có thêm "Hà Nội - Gặp gỡ với nụ cười" như một tư liệu đẹp để tìm hiểu và yêu.

Bút pháp của nhà báo và sự tinh tường của nhà văn hóa

Nhìn vào các "danh mục" bài viết cũng đủ thấy sự đa dạng và hiểu biết của tác giả. Những chủ đề quen như Văn Miếu, về mùa hoa sấu rụng, về Hồ Tây, hồ Gươm, hồ Bảy Mẫu... được viết chân thực, không đánh bóng hay tô vẽ. "Giữa Hà Nội có nhiều hồ đẹp như những tấm gương nước trong lòng thành phố, hồ Gươm, hồ Thiền Quang, hồ Bảy Mẫu, hồ Tây, từng ấy gương nước đã đủ tự hào về lộc của trời đất trao cho thành phố. Những hồ đẹp có các hàng cây xanh ven hồ làm cho Thủ đô thêm lộng lẫy và con người hào hoa và lãng mạn".

Dường như ông muốn ghi lại "những thước phim bằng chữ" về Hà Nội, để lưu giữ, để nó chỉ bị "biến đổi" ở thực tại - qua thời gian- chứ không mất đi trong những trang sách: "Hà Nội trong chiến tranh nhưng vẫn có không khí thanh bình. Những viên đá trắng vẫn được lát dưới lòng đường phân ranh giới cho người đi lại. Hoa vẫn được chăm sóc nở đẹp trong công viên. Khi có còi báo động, tất cả lại chuẩn bị sẵn sàng trách nhiệm của mỗi người...". Một Hà Nội trong rối ren của thời chiến tranh nhưng vẫn trật tự đáng kinh ngạc: "Xếp hàng thời bao cấp là quy tắc, thông lệ và đạo đức" (Hà Nội - Bản hùng ca thời chống Mỹ cứu nước), hẳn sẽ khiến người đọc không khỏi suy ngẫm và cảm phục về Hà Nội đã qua.

Nói đến Hà Nội, không thể thiếu sắc màu ẩm thực. Dù tác giả chỉ điểm xuyết, nhưng thật trùng hợp và thú vị khi câu chuyện về nước mắm trong tập bút ký được gắn với sự "nóng hổi" của hiện tại. Ông bảo, ẩm thực Hà Nội trong mắt người nước ngoài chính là quà bánh bán rong và nước mắm, linh hồn của ẩm thực Việt... "Bếp trưởng khách sạn Sofitel, ông Cornou đã chỉ ra nhiều ưu điểm của nước mắm. Nước mắm tự nó không phải là một thứ thức ăn, mà là loại thực phẩm "mình vì mọi người", giúp các loại thức ăn khác tôn vinh thêm vẻ đẹp. Thịt lợn luộc chấm nước mắm ngon, bánh cuốn nóng cũng cần có nước mắm ngon, thật đậm đà, thú vị. Tài nghệ của các bà nội trợ thường được thử thách qua các món nước chấm. Pha nước chấm hỏng là làm hỏng bữa ăn ngon. Nước mắm ngon là thành phần chủ chốt của gia vị nước chấm" (Tìm thương hiệu cho ẩm thực Hà Nội).

Khi cầm trên tay tập bản thảo từ tay GS Hà Minh Đức, nhà thơ Hữu Thỉnh đã vô cùng cảm động vì được Giáo sư tin cậy chọn là người đọc đầu tiên và "được tiếp cận với hơi ấm một tâm hồn đôn hậu và đằm thắm". Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nói rằng: "Tôi thật sự ngạc nhiên về sự giàu có đến bề bộn chi tiết đời sống Thủ đô trong tập sách này. Những trang viết đầy hứng khởi về các phố cổ kết hợp tài hoa bút pháp của nhà báo và sự tinh tường của nhà văn hóa học. Nhờ vậy người đọc dễ nhận ra những cách sống đặc trưng của từng đường phố vừa có thể thưởng ngoạn không khí cổ kính của Hà Nội trong quá khứ".

Nhưng trên hết, theo cảm nhận của nhà thơ Hữu Thỉnh, những trang viết về những con người "mới thực làm ta xúc động và thấm thía về chiều sâu của Thủ đô, những nét khuất lặng nhưng vô cùng sống động, tao nhã, làm nên hồn cốt của tập sách này...Viết về những con người ấy, tác giả vừa cặn kẽ vừa trang trọng và cái mà ông muốn truyền cảm đến chúng ta mang đầy vẻ cung kính của một nghi lễ văn chương".

Thanh Hà - Đỗ Anh