Mức sinh thấp ảnh hưởng thế nào đến nguồn nhân lực lao động và an sinh xã hội?

21 tỉnh, thành có mức sinh thấp nhất nước

Mới đây, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 2019/QĐ-BYT (Quyết định 2019) ngày 27/4/2021 về danh sách tỉnh, thành phố được phân chia theo các vùng mức sinh thấp, mức sinh cao và mức sinh thay thế.

Danh sách tỉnh, thành phố theo vùng mức sinh được phê duyệt tại Quyết định 2019 thống nhất áp dụng trong giai đoạn 2020 - 2025, làm cơ sở để xây dựng các chính sách, chương trình, dự án, kế hoạch có liên quan đến thực hiện mục tiêu Chiến lược Dân số Việt Nam đến năm 2030.

Theo danh sách trên, 21 tỉnh, thành có mức sinh thấp gồm: TP.HCM, Đồng Tháp, Hậu Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương, Khánh Hòa, Long An, Bạc Liêu, Tây Ninh, Sóc Trăng, Cà Mau, Đồng Nai, Bình Thuận, Tiền Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Bến Tre, Đà Nẵng, Quảng Ngãi và Kiên Giang.

Vùng mức sinh cao gồm 33 tỉnh, thành phố: Hà Tĩnh, Lai Châu, Quảng Trị, Yên Bái, Điện Biên, Nghệ An, Tuyên Quang, Ninh Bình, Sơn La, Bắc Ninh, Nam Định, Hà Giang, Bắc Giang, Thanh Hóa, Phú Thọ, Kon Tum, Hòa Bình, Đăk Nông, Cao Bằng, Quảng Bình, Lào Cai, Vĩnh Phúc, Gia Lai, Thái Nguyên, Hưng Yên, Đăk Lăk, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Bình, Hải Dương, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam và Hà Nam.

Vùng mức sinh thay thế gồm 9 tỉnh, thành phố gồm: Quảng Ninh, Bình Định, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Phú Yên, Trà Vinh, Hải Phòng, Hà Nội và Bình Phước.

Tại dự thảo luật Dân số do Bộ Y tế chủ trì soạn thảo (hiện đang lấy ý kiến đóng góp rộng rãi) có đề xuất về chính sách khuyến khích sinh đủ 2 con tại vùng có mức sinh thấp.

Theo đề xuất, nhà nước hỗ trợ 1 lần bằng tiền ít nhất tương đương 1 lần mức lương tối thiểu vùng khi phụ nữ sinh con thứ nhất; ít nhất tương đương 2 lần mức lương tối thiểu vùng khi phụ nữ sinh con thứ hai (mức lương tối thiểu vùng hiện là 3,07 - 4,42 triệu đồng/tháng).

Cặp vợ chồng cam kết sinh đủ 2 con được nhà nước hỗ trợ cho con của họ học tại cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục tiểu học công lập; miễn học phí khi theo học trung học cơ sở công lập. Cặp vợ chồng sinh đủ 2 con có cam kết không sinh thêm con được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở…

Theo Bộ Y tế, một trong các mục tiêu về công tác dân số là duy trì vững chắc mức sinh thay thế (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có 2,1 con); giảm 50% chênh lệch mức sinh giữa nông thôn và thành thị, miền núi và đồng bằng; 50% số tỉnh đạt mức sinh thay thế; khống chế có hiệu quả tốc độ gia tăng tỷ số giới tính khi sinh, tiến tới đưa tỷ số giới tính khi sinh trở lại mức cân bằng tự nhiên; đến năm 2030 tỷ số giới tính khi sinh dưới 109 bé trai/100 bé gái sinh ra sống…

Mức sinh thấp ảnh hưởng đến nguồn nhân lực lao động và an sinh xã hội

Mức sinh là một yếu tố cấu thành của dân số, do vậy, những biến động của mức sinh, dù cao hay thấp đều có tác động trực tiếp đến quy mô, cơ cấu, phân bố dân số và sẽ gây bất lợi cho ổn định xã hội và phát triển đất nước. Đặc biệt, mức sinh thấp, kéo dài sẽ làm suy giảm quy mô dân số, thiếu hụt lực lượng lao động, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, ảnh hưởng đến an sinh xã hội, gia tăng các dòng di cư, tác động đến ổn định xã hội và phát triển đất nước.

Khi mức sinh thấp kéo dài không đủ sản sinh ra những đoàn hệ thay thế cha mẹ trong một thời gian dài đã tác động trực tiếp đến tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên và làm cho quy mô dân số suy giảm. Số người được sinh ra ngày càng ít đi và với việc chuyển đoàn hệ trong dân số sẽ làm cho dân số trong độ tuổi lao động-lực lượng chính tạo ra của cải vật chất và sự phát triển của xã hội- sẽ ngày càng bị thu hẹp; tỷ trọng người già trong dân số tăng lên trong trong khi số người được sinh ra ngày càng ít đi làm đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số. Do mức sinh thấp, lực lượng lao động thiếu hụt tác động đến các chính sách di cư làm tăng các dòng di cư, thu hút lao động nhập cư…

Tại buổi tọa đàm "Giải pháp hỗ trợ, khuyến khích sinh đủ 2 con ở vùng mức sinh thấp", bà Đặng Quỳnh Thư, Vụ trưởng Vụ Quy mô dân số (Tổng cục Dân số, Bộ Y tế) cho biết, mức sinh thấp góp phần then chốt gây nên tình trạng già hóa dân số đến độ cảnh báo đỏ.

Kế đó là thực trạng gia tăng khủng hiện tượng di cư ngoài kế hoạch - đáng ngại nhất là di dân tự do ảnh hưởng đến an sinh xã hội như: Nơi ăn chốn ở, đời sống việc làm, học hành, chăm sóc sức khỏe, an ninh trật tự…

"Một khảo sát của chúng tôi gần đây cho thấy, mức thu nhập bình quân tính theo đầu người năm 2019 ở Vùng Kinh tế phát triển nhất nước ta là Đông Nam bộ (trong đó có đầu tàu là TP.HCM) gần 6,3 triệu đồng/người. Ít ai ngờ, gần 93% số người được khảo sát cho biết mức thu nhập này là chỉ mới vượt qua lằn ranh mức sống trung bình. Bởi vì nặng gánh nhất là việc nuôi con ăn học đã chiếm độ 1/2 tổng thu nhập/gia đình", bà Thư dẫn chứng.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đình Cử, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện nghiên cứu Dân số - Gia đình -Trẻ em, thế hệ trẻ 8X, 9X đang có xu hướng tăng trưởng kinh tế, nâng cao trình độ học vấn và chuẩn bị hành trang thăng tiến cho thế hệ con cái. Vì vậy khi đã tập trung lo thăng tiến, việc sinh sản giảm xuống. Để bố mẹ, con cái cùng thăng tiến thì không thể có nhiều con. Bay cao không thể chở nặng.

Cũng theo GS Nguyễn Đình Cử, Việt Nam hiện vẫn quy định một cặp vợ chồng nên sinh 2 con. Tuy nhiên, việc nghỉ thai sản chỉ 6 tháng chưa phù hợp với thực tiễn... nên nhiều vợ chồng trẻ "ngại" sinh quá 2 con.