Tấn trò người trong cõi nhân gian

Chỉ theo dõi quá trình hình thành bộ tiểu thuyết Cõi nhân gian đã thấy nhiều điều thật đặc biệt. Khởi đầu từ truyện ngắn Vào đời (ký Nguyễn Phúc Thành) in báo Người bạn đường của Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tại Liên bang Nga (1992), sau đó được giải nhất cuộc thi truyện ngắn của HVHNT Việt Nam tại Liên bang Nga; rồi ai đó đưa in lại trên tạp chí Hợp lưu (Mỹ, số 12, tháng 8-9/1993); rồi phát triển thành tiểu thuyết Cõi nhân gian (ký Nguyễn Phúc Lộc Thành) tròn 20 chương, mỗi chương là một lần nhấn mạnh đề tựa "Vào đời" (1994; In lần năm, 2018); cho đến lần này đã nối dài thành tiểu thuyết trường thiên 8 tập với 159 chương nối tiếp nhau "Vào đời"… Với ba mươi năm tròn, người viết đánh cược cả thời trung niên sung sức nhất đời mình cho một bộ tiểu thuyết trường thiên.

Nhân vật chính mang màu sắc tự thuật trong thiên tiểu thuyết Cõi nhân gian là Phó tiến sĩ Hương "vừa chuyên vừa hồng" từ nước ngoài trở về trong hoàn cảnh mất cả cha mẹ và cậu em ruột cũng chết trong tù. Không tìm được việc làm, phải đi đánh giày, đạp xích lô, xe ôm. Từ đây Hương thật sự nhập cuộc, dấn thân vào đời, liên tục vào đời, ngày một từng trải, trưởng thành nhưng cũng thêm nhiều thử thách, nhọc nhằn, va vấp, đắng cay…

Với bản năng tồn tại và ý thức vào đời, xoay vần giữa "tấn trò người", mong được "sống ra con người", Hương là biểu tượng của sức sống, ý chí và niềm tin, sản phẩm tinh thần của thời Đổi mới. Với phẩm chất của một trí thức và số phận kẻ trắng tay, tự trọng và khí khái, Hương vừa có cảm giác cô đơn, bơ vơ trên chính quê hương mình vừa khát khao giao hòa, kết nối tình gia đình, vợ chồng, cha con, anh em, bạn bè, đồng nghiệp, đồng loại.

Đồng hành qua 159 chương tiểu thuyết là những cuộc kiếm tìm, ngày càng rộng mở hơn, xa hơn, cao hơn và cũng là những thử thách gay cấn, quyết liệt hơn. Từ lúc còn ở trong túp lều nát nơi xóm Liều, từng bước xây dựng xưởng mộc, lập Hội quán, phụ trách quản lý khách sạn rồi đến việc liên kết với ông bà Việt kiều Công - Hoài lập công ty Thanh Hùng, tập đoàn Thiên Lương, đồng thời nhập cuộc tham gia bộ máy công quyền, thăng tiến tới Phó Giám đốc Sở, trước sau Hương vẫn dựa vào nội lực chính mình, biết tranh thủ vận may và khắc chế cái xấu, cái ác.

Hương có được "vận may" chính là nhờ thứ nhân quả vô hình bởi sự thành thực, lòng tốt, tiếng tốt, sự gắn kết và đức hy hinh, đồng cam cộng khổ với chúng sinh. Ngay từ đầu, dường như Hương đã không thích hợp, không tìm được việc làm, phải nhập cuộc, đi lên từ buôn bán bao tải (Tập I) và rồi cuối cùng là sự bật bãi, quay xe, chủ động chấp nhận thua thiệt: "Ngày ông Thiên nhận quyết định nhậm chức Giám đốc Sở, ngày ấy tôi cũng sẽ nhận quyết định nghỉ việc" (Tập VIII)…

Qua từng chương, từng tập sách, quá trình "Vào đời" của Hương ngày càng phức tạp hơn, giao tranh cả với xã hội đen, lực lượng maphia cộm cán trong nước và quốc tế, những sự đổ vỡ liên quan cả triệu đô, hiện trạng thương trường cá lớn chèn ép, mưu mô nuốt sống cả tập đoàn, bản thân bị khống chế, bắt giữ làm con tin, đe dọa cả mạng sống. Các sự kiện, biến cố, chi tiết đan xen sôi động, kịch tính, nhuần nhuyễn.

Có thể thấy các chương tiếp nối gợi mở, ngày càng ly kỳ, hấp dẫn. Đan xen giữa cuộc chiến quyền lực, đấu khẩu, độc thoại nội tâm, ứng xử đời thường là các vấn đề pháp luật, thể chế xã hội, kỷ cương phép nước, hoạt động trinh sát, phá án, khám nhà đậm đặc sắc màu truyện trinh thám, hình sự. Các nhánh nhân vật, sự kiện, bi kịch cá nhân, gia đình và xã hội đều giăng mắc, cuồn cuộn chảy, câu gọi câu, chữ gọi chữ. Từng chương, từng đoạn đều đầy ắp sự kiện, chuyển hóa mau lẹ, khôn lường, có ý nghĩa là những màn, đoạn, phân cảnh, trường đoạn (scène, sequence, montage)…

Đặc tính tiểu thuyết chương hồi thể hiện thực sự rõ nét với việc kết thúc mỗi chương hầu như đóng lại một sự kiện và hứa hẹn mở ra những biến cố tiếp theo. Điều này phản ánh sắc nét trong cấu trúc tập I (bản in 1994-2018) với việc đoạn kết ở chương này lại được nhắc lại trong chương sau, tương đồng hình thức tư duy trong tiểu thuyết chương hồi thường mở đầu bằng đôi câu thơ và kết thúc bằng lời hứa hẹn gợi mở: "Muốn biết sự việc thế nào, xin xem hồi sau sẽ rõ". Chính vì thế, tôi kỳ vọng với Cõi nhân gian, việc chuyển thể điện ảnh chỉ là vấn đề thời gian.

Nếu coi các chương, tập trong tiểu thuyết trường thiên Cõi nhân gian là những "đại kinh" và những sự kiện, chi tiết, tình tiết là những "đại vĩ" thì có thể hình dung sự sáng tạo và trí tưởng tượng phong phú của tác giả đã dệt nên những trang viết thực sự sinh động, lôi cuốn người đọc. Trên căn bản diễn ngôn chủ thể nhân vật Tôi đồng thời là người quan sát, dẫn chuyện, trải nghiệm, chứng kiến, kết nối sự kiện, tạo lập cốt truyện đã xác định tuyến nhân vật chính ngay từ truyện ngắn Vào đời với những Lan, Hưng, Hương, Bính, Hùng (hợp thành Chương I của Tập I), rồi mở rộng tới ông Tám - "Mậu" Tám - Vũ Phan Long, San, Vân, Bảo, Minh, Trung Anh, Tám Cẩu, ông bà Công - Hoài, cô giáo Nghĩa, Hảo, Hoan, Ngọc, Hạnh, Hào (Tập I) và rồi sẽ tái hiện, trở đi trở lại trong các tập sau. Theo mạch truyện, phải đến nửa sau bộ tiểu thuyết mới xuất hiện thêm loại nhân vật "tầng lớp cao", những trí thức, văn sĩ, nhà báo, doanh nhân, quan chức (Phan Huệ, Yên, Chiến, Nam, Quang, Điển, Thiên, Hồng, Loan, Thúy, Tú, An, Chiến, Hoàng Trịnh…), đồng hành với kiểu nhân vật "thế giới ngầm" tầm cỡ liên tỉnh, quốc gia và quốc tế (Thanh, Thịnh, Sy, Hạc, Long, Lung, Tính, Đồng Còi…), đồng thời còn có kiểu nhân vật đại chúng, đời thường, bên lề (Hồng Anh, Hải, Thảo, Thanh, Thắng, Vụ, Dự, An, Ân, Lưu, Tề, Quân Ba Số, Lưu Thế Hoa…).

Sự cài cắm nhân vật, tình tiết, sự kiện, gián cách thời gian và không gian theo kiểu truyện vụ án tạo nên tính lôgic, hấp dẫn riêng. Chẳng hạn, ông bà Công - Hoài về thăm nước và đưa con Hương sang Bỉ (Tập I, Chương 9), sau nhiều năm mới về nước, xuất hiện trở lại (Tập II, Chương 17); Bính bị bắt giam (Tập I, Chương 18), sau ra tù, tiếp tục gây sự (Tập V, Chương 5); Sinh, San bị truy nã đặc biệt (Tập I, Chương 20), sau trở về trong tư cách doanh nhân Việt kiều Canađa (Chương 12, Tập V)… Ngược trở lại và căn bản hơn, các sự kiện, biến cố thường diễn ra mau lẹ, bất ngờ, biến đổi khôn lường, từ đó quy định các cách đặt câu, kiểu như: "Bỗng nhiên,…", "Tôi vừa mới,…", "Tôi chưa kịp,…", "Cả ngày đó…", "Ngay chiều đó,…", Tối đó,…", "Đêm ấy,…", "Hôm sau,…". Toàn những bước ngoặt, khúc quanh, xảy ra ở mọi lúc, mọi nơi, tiếp nối dồn dập, kịch tính.

Người đọc Cõi nhân gian có thể phân loại, xâu chuỗi thành nhiều chủ đề: Tình yêu, gia đình, phường phố, tầng lớp thượng lưu, giới trí thức, quan chức, người lao động, xã hội đen, lớp trẻ, thương trường, đời sống tâm linh… Thử điểm danh chủ đề tình yêu thấy hiển hiện đủ mọi kiểu loại: có tình tự nguyện, có tình tình thế, có tình tình địch, có tình đồng cảm, có tình lụy tài, có tình chủ động, có tình bị động, có tình lâu dài, có tình thoáng qua, có tình đồng chí, có tình em chị, có tình cháu chú, có tình vợ chồng, có tình bồ bịch, có tình công sở, có tình hợp đồng, có tình đơn phương, có tình tay ba, có tình tâm hồn, có tình thể xác, có tình vụ lợi, có tình hy sinh, có tình chim chuột, có tình nửa vời, có tình xa xôi, có tình nhập nhằng, có tình con trẻ, có tình mưu mô, có tình nhẫn chịu, có tình cướp chồng, có tình lưu manh, có tình say mê, có tình ngờ vực, có tình thê thiếp, có tình hững hờ, có tình công khai, có tình bí mật, có tình bồ sếp, có tình nhân viên, có tình hạnh phúc, có tình đắng cay, có tình tại gia, có tình Nam - Bắc, có tình sinh thành, có tình chết chóc…

Quan sát nhân vật Hương đã có hai đời vợ (Minh, Vy) và cả tá người tình (Lan, Vân, Trung Anh, Bảo, San, Hoan, Thảo, Thanh, Loan, Thúy An, Tú)… Các mối tình của Hương có khi chủ động, có khi bị động, có khi bền chặt, có khi chớp nhoáng, có khi chân thành, có khi thái quá, có khi "Tình trong như đã mặt ngoài còn e", có khi "Ma đưa lối quỷ dẫn đường" nhưng trước sau đều không sa vào giả dối, lợi dụng, lọc lừa. Không thể chấp nhận lối bồ bịch của Hương nhưng vẫn có thể nhân nhượng, cảm thông trước sự bồng bột, cảm tính, nhân tính và bản năng đời thường của kẻ đẹp trai, tài hoa và tốt tính như Hương.

Văn chương trong Cõi nhân gian thiên về diễn ngôn đối thoại, kể sự, câu ngắn, không nhiều tả cảnh, tả người, dẫn giải sự việc. Theo sự mở rộng diện đề tài, sự kiện, thời gian, không gian là những nhân vật mới không được báo trước, không thể dự đoán, tự trên trời xuống, không nằm trong "tầm đón đợi" của người đọc. Cả thiên tiểu thuyết đều một tông giọng mà vẫn sinh động, tươi mới, cuốn hút là nhờ năng lực hư cấu và "tiểu thuyết hóa", không lộ bàn tay xếp đặt của tác giả, không nhiều lời hiển ngôn, che chắn, giải thích, minh họa, nói thay nhân vật.

Các câu đối thoại đời thường được chắt lọc, tinh tuyển, trở nên sáng giá, đắt giá, gợi ý, gợi tình. Chẳng hạn, lời Hưng khi tới nghĩa địa: "Đ. mẹ, đi thăm người chết phải mất tiền gửi xe, hơn cả vào hiệu đặc sản"; lời Hưng nói với Hương đầy nghịch lý khi ở trại tù: "Tôi chỉ còn mối lo duy nhất trong tù. Đó là anh sẽ sống thế nào ngoài đời? Không chức đã đơn giản hơn trong ngày đâu!" (Tập I, Chương 1); lời ông Tám mời uống bia đúng giọng tay chơi anh chị: "Chú uống tất, không cần cốc, bọn tôi toàn thế cả" (Tập I, Chương II); lời chị Phí Thị Hớn quát to với con trai sau 18 năm gặp lại anh Hảo: "Thằng ba mầy đó. Thằng trí thức Hà Nội vào lừa tao trong nầy đẻ ra mầy đó, còn bác bác cái chi. Quay lại mà chào ba bay đi, Hớn!" và đoạn văn cô đúc đặc tả tính cách chân thật, lối ứng xử đúng chất cô Sáu Nam Bộ: "Chị Hứa làm cho tôi và anh Hảo đĩa cá kèo nướng xả ớt. Một dĩa đậu phộng. Một tô lòng nấu dưa. Bốn lon bia "ba ba ba". Rồi chị bỏ đi đâu mất tiêu" (Tập VIII, Chương 4); chi tiết đắt giá, lột tả tận độ thói đạo đức giả, phản cảm, bội nghĩa, bất nhân, vô tình, vô sỉ của tay Thiên: "Ông cứ chọn các mẹ cao tuổi nhất, nhanh chết, gom lại một danh sách, để dành Thiên Lương nuôi" nên bị ông Công chửi mắng, hất cả cốc nước trà vào mặt Thiên (Tập VIII, Chương 11)… Việc điểm xuyết những thành ngữ, tục ngữ, triết lý, thơ ca, lời cổ nhân, nho gia, Kinh dịch, Các Mác giúp cho thiên tiểu thuyết gia tăng hàm lượng tri thức, tầm vóc tính xã hội, dân tộc, thời đại.

Về khoảng nửa sau, cốt truyện Cõi nhân gian càng trở nên lôi cuốn, sinh động với kiểu nhân vật tầm cao, đan xen những cao cả, thấp hèn, quyền lực, tội phạm, mưu ma chước quỷ, trong đó tưởng đâu gặp lại một phần thế giới của những vua Quỷ, "trên chín bệ", "mặt rồng lồ lộ", "thằng bán tơ", "mặt sắt cũng ngây vì tình", Xuân Tóc Đỏ, Nghị Hách, Bá Kiến, Chí Phèo… Trên cả hai phương diện dung lượng hiện thực và đặc tính nghệ thuật, Cõi nhân gian của Nguyễn Phúc Lộc Thành xứng đáng được coi là bộ tiểu thuyết trường thiên tầm vóc đầu thế kỷ XXI cũng như nền văn học Quốc ngữ thế kỷ XX-XXI…

NGUYỄN HỮU SƠN

(Viện Văn học)