Tết của thời bao cấp

Cũng có năm nhà tôi và nhà chú thím hàng xóm luộc bánh chung. Gọi là chú thím nhưng nhà tôi và nhà chú thím ấy không có quan hệ họ hàng gì. Những năm đó, dù người tứ xứ đã bắt đầu đổ về Hà Nội nhưng chất làng xã còn rất đậm, vẫn gọi nhau bằng những danh xưng như người trong một gia đình. Mỗi khi nhà ai có việc gì là hàng xóm lăn vào giúp, coi như việc nhà mình.

Khi luộc bánh chung thì phải dùng sợi lạt đánh dấu để tránh nhầm lẫn, bởi mỗi nhà gói bánh theo một chất lượng khác nhau. Bánh nhà nào có nhiều thịt, đậu được coi là niềm tự hào của gia chủ, vì nó chứng minh cho sự khá giả.

Một thời quy gai xốp

Ngày thường, trẻ con chúng tôi chỉ quanh quẩn với kẹo lạc, kẹo vừng, chè lam, kẹo bột. Tết đến, thứ bánh không thể thiếu là quy gai xốp. Thực ra bánh quy gai và quy xốp là hai loại khác nhau, nhưng vì thường xuất hiện cạnh nhau nên người ta quen miệng gọi bánh quy gai xốp. Bánh quy gai trông như chiếc đũa cả, dài chừng 6 cm, rộng 2cm, ở một mặt bánh có những hàng gai đâm lên tua tủa. Còn bánh quy xốp có nhiều hình thù khác nhau, nhưng làm cùng chất liệu (đường, trứng, bột mì) như quy gai.

Giấc ngủ tuổi thơ

Khi trăm thứ bà rằn cho một cái Tết hoàn tất, cả nhà háo hức trong bữa cơm chiều 30 Tết. Còn đến lúc ba chiếc kim đồng hồ chuẩn bị chập vào con số 12, chị em tôi vừa xem mẹ cúng giao thừa vừa nóng lòng chờ bố về xông đất. Khi đã lớn hơn, cũng có năm giao thừa tôi đi chơi cùng đám bạn. Ngày đó quán xá rất ít nên mọi cuộc đi chơi đều dẫn đến Hồ Gươm. Tại đây chúng tôi chụp ảnh, xong rồi làm vài con mực với món tương ớt cay xé lưỡi.

Mồng một Tết, chị em tôi dậy từ rất sớm để nhận tiền mừng tuổi từ bố mẹ và chờ... khách đến. Tuy nhiên, khi có khách, chúng tôi biết ý “đi chỗ khác chơi”, chỉ lúc các cô, chú gọi mới bẽn lẽn lại gần, dù đã như mở cờ trong bụng. Ngày ấy, cha mẹ rèn con nghiêm lắm, cha mẹ chưa cho phép, cấm có dám cầm thứ gì của ai.

Hết 3 ngày Tết, mọi thứ nhanh chóng quay trở lại nhịp sống thường ngày, người lớn đi làm, trẻ con đi học, ra đường lại thấy quần xanh chéo, xe đạp, cặp lồng tung tăng khắp phố, trong ngõ xóm cơm rang lại nhảy lách tách trong chảo, tất cả lại cần mẫn trong suốt một năm để đón đợi cái Tết năm sau, với bánh chưng, thịt mỡ dưa hành, túi quà Tết, quy gai xốp theo tiêu chuẩn nhà nước.

Năm 1986 – năm đầu tiên chấm dứt thời kỳ bao cấp, dường như đã có không ít người bỡ ngỡ. Mấy chục năm ăn có nhà nước lo, Tết có nhà nước chu cấp đã trở thành một thói quen, không dễ gì từ bỏ ngay được. Thế nhưng sự chống chếnh ấy cũng nhanh chóng qua đi, giờ đây nếu nói đến cảnh xếp hàng từ nửa đêm sắm đồ Tết hẳn nhiều người sẽ thấy rất khôi hài. Tất cả những câu chuyện đó đã trở thành quá vãng, thành kỉ niệm mang nhiều sắc thái, chua xót lẫn ngọt ngào, mừng vui hòa tiếc nuối.

Nghề “hot” thời bao cấp 1 Nghề mậu dịch viên:     Họ là những người bán lương thực, thực phẩm, chất đốt, người làm nghề được nhiều người khác cầu cạnh, nhờ vả. Ngoài mậu dịch viên thì nghề thương nghiệp cũng thuộc loại đắt giá. Người làm nghề này chuyên đi kiểm tra, thu thuế, bà con tiểu thương không ưa, nhưng trước mặt thì họ luôn nể, sợ. Nói chung đây là nghề “hét ra lửa”.   2 Đánh máy chữ:     Sau 1975 phát triển mạnh. Với một cái máy chữ, tập giấy pơ - luya, giấy than, một cái bàn nhỏ có thể ra vệ đường kiếm tiền. Giấy tờ được thuê đánh máy là sơ yếu lý lịch, đơn xin, đơn khiếu nại... Công đánh máy chỉ vài hào/trang.   3 Bơm mực bút bi:     Khi bút bi hết mực, nó sẽ được bơm mực để dùng tiếp. Đồ nghề gồm có ống tiêm, cồn tẩy, mực, đầu bi, ruột viết. Dùng loại bút này, mực thường chảy... ướt áo.   4 Hàn dép:   Khu chợ nào cũng có những ông thợ hàn. Đồ nghề là một chiếc bếp dầu và khoảng 5 - 7 chiếc que hàn (giống những chiếc tuốc lơ vít nhưng đập bẹt đầu). Khi dép hỏng không ai vứt đi cả, người ta hàn lại nhiều lần, khiến trọng lượng của nó đôi khi nặng gấp rưỡi so với lúc còn mới.   5 Làm dép lốp:     Còn được gọi là dép râu, đế dép, quai dép được làm bằng lốp và săm ô tô cũ. Lốp xe được tách ra từng lớp, lấy phần bằng phẳng nhất sau đó cắt theo hình bàn chân, đục lỗ và xâu quai. Dép lốp có loại có quai hậu và loại không quai hậu, rất bền, dùng đến 5 – 10 năm, có điều hơi nặng.   6 Quấn thuốc lá:   Cho đến đầu những năm 1990, nghề này còn rất phổ biến. Một bàn quấn nhỏ bằng gỗ, thêm tập giấy thuốc, sợi thuốc là có thể mang lại thu nhập kha khá cho gia đình. Những điếu thuốc khi cuốn xong dài tới 20cm, người ta phải lấy dao để cắt.   7 Nuôi heo, hoạn lợn:   Thời bao cấp nhà nhà, người người nuôi heo. Thậm chí tận trên tầng 5 người ta cũng nuôi heo. Tuy là nghề phụ nhưng đây lại là nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình. Do nhiều nhà nuôi heo nên bên cạnh đó xuất hiện đội quân chuyên nghề hoạn lợn, có mặt tại khắp các xóm ngõ.