Trái Đất bước vào 'điểm tới hạn khí hậu' đầu tiên: Biến đổi khí hậu có phải là không thể đảo ngược?

Khi các nhà khoa học công bố rằng thế giới đã vượt qua "điểm tới hạn khí hậu" đầu tiên, một ranh giới mà sau đó các hệ thống tự nhiên của hành tinh có thể thay đổi vĩnh viễn - nồng độ khí nhà kính cũng đã đạt mức cao kỷ lục, tương đương thời kỳ cách đây 3 đến 5 triệu năm, khi con người còn chưa tồn tại. Câu hỏi "Điều gì đang xảy ra với Trái Đất?" giờ đây không còn mang tính ẩn dụ mà trở thành một hồi chuông cảnh báo thực sự cho toàn nhân loại.

Theo dữ liệu mới nhất của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), nồng độ carbon dioxide (CO₂), methane (CH₄) và nitrous oxide (N₂O) trong khí quyển năm 2024 đã đạt mức cao nhất trong lịch sử loài người.

Đây là hệ quả của quá trình đốt nhiên liệu hóa thạch, nạn phá rừng, cháy rừng liên tiếp và sự suy yếu của các "bể chứa carbon" như rừng, đất và đại dương. Điều đáng sợ là mức CO₂ này chỉ từng xuất hiện trên Trái Đất vào kỷ Pliocen, thời kỳ mà khí hậu ấm hơn hiện nay vài độ và mực nước biển cao hơn hàng chục mét.

Báo cáo "Điểm bùng phát Toàn cầu 2025" (Global Tipping Points Report 2025) vừa được công bố đã chính thức xác nhận rằng nhân loại đang tiến gần hơn bao giờ hết đến chuỗi phản ứng dây chuyền của các điểm tới hạn khí hậu.

Khi mức nhiệt trung bình toàn cầu vượt quá 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, các nhà khoa học cảnh báo rằng một loạt hiện tượng tự nhiên có thể mất ổn định không thể đảo ngược: các rạn san hô nước ấm chết hàng loạt, băng tan nhanh ở Greenland và Nam Cực, rừng Amazon bị thoái hóa, các dòng hải lưu quan trọng như AMOC (dòng tuần hoàn Đại Tây Dương) có nguy cơ sụp đổ.

Vấn đề nằm ở chỗ: khi một điểm tới hạn bị phá vỡ, nó có thể kéo theo sự sụp đổ của nhiều điểm khác. Đây là hiệu ứng domino mà các nhà khoa học gọi là "phản ứng dây chuyền khí hậu". Một khi chuỗi phản ứng này bắt đầu, không có công nghệ nào hiện nay có thể đảo ngược hoàn toàn. Thế giới khi ấy sẽ bước vào "thực tế khí hậu mới", nơi thời tiết cực đoan trở thành điều bình thường.

Trên thực tế, năm 2025 đã chứng kiến chuỗi hiện tượng khí hậu cực đoan xảy ra liên tiếp khắp nơi trên thế giới: nắng nóng kỷ lục tại Nam Âu, hạn hán tàn khốc ở châu Phi, lũ lụt nghiêm trọng ở Nam Á và bão lớn xuất hiện với tần suất dày đặc hơn.

Các nhà khoa học dự đoán rằng nếu xu hướng này tiếp diễn, năm 2026 có thể trở thành năm nóng nhất trong lịch sử hiện đại, đặc biệt khi hiện tượng El Niño được dự đoán sẽ quay trở lại sau giai đoạn La Niña kép.

Nhưng nhiệt độ chỉ là bề nổi của tảng băng. Những tác động sâu xa hơn của biến đổi khí hậu đang âm thầm đe dọa nền an ninh lương thực toàn cầu. Theo báo cáo mới nhất của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP), hiện có tới 319 triệu người trên hành tinh đang đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực ở mức khủng hoảng hoặc tồi tệ hơn.

Trong số này, 44 triệu người đang rơi vào tình trạng "khẩn cấp", và hơn nửa triệu người ở Dải Gaza đã bước vào giai đoạn nạn đói thảm khốc. Dù chiến tranh và chính trị là những nguyên nhân trực tiếp, biến đổi khí hậu vẫn đóng vai trò "chất xúc tác" khiến khủng hoảng trở nên trầm trọng hơn, khi nắng nóng, hạn hán và mưa lũ làm giảm năng suất nông nghiệp, gây đứt gãy chuỗi cung ứng và đẩy giá lương thực tăng cao.

Điều đáng lo ngại hơn, theo các chuyên gia, là "vòng luẩn quẩn carbon" đang hình thành. Khi khí hậu ấm lên, rừng và đại dương, vốn hấp thụ một phần lớn lượng CO₂ sẽ mất dần khả năng này. Hệ quả là lượng khí thải tồn dư trong khí quyển ngày càng nhiều, khiến Trái Đất nóng nhanh hơn nữa. Càng nóng, rừng càng dễ cháy, băng tan càng nhanh, và lượng carbon bị giải phóng lại càng lớn, một chu kỳ tự khuếch đại gần như không thể dừng lại.

Trước thực tế đó, câu hỏi đặt ra là: liệu biến đổi khí hậu có còn khả năng đảo ngược? Câu trả lời, theo nhiều nhà khoa học, đang ngày càng nghiêng về "không". Dù các chính phủ liên tục kêu gọi cắt giảm phát thải, chuyển đổi năng lượng xanh, trồng rừng và áp dụng công nghệ thu giữ carbon, tiến độ vẫn quá chậm so với mức cần thiết để ổn định khí hậu toàn cầu. Mục tiêu giữ mức tăng nhiệt dưới 1,5°C - từng được xem là "ngưỡng an toàn" - giờ đây có vẻ như chỉ còn là biểu tượng hơn là thực tế.

Tuy vậy, hy vọng chưa hoàn toàn tắt. Nhiều quốc gia đang đẩy mạnh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, áp dụng chính sách thuế carbon, cấm khai thác than đá và khuyến khích giao thông xanh. Song, các chuyên gia nhấn mạnh rằng điều đó chỉ hiệu quả nếu được triển khai đồng bộ và nghiêm túc trên phạm vi toàn cầu. Bởi khí hậu không có biên giới, lượng khí thải ở bất kỳ quốc gia nào cũng đều tác động đến toàn bộ hành tinh.

Thế giới đang ở ngã rẽ lịch sử. Nếu xu hướng phát thải hiện nay tiếp diễn, con người sẽ chứng kiến một Trái Đất rất khác trong vài thập kỷ tới: các thành phố ven biển bị ngập vĩnh viễn, hàng trăm triệu người buộc phải di cư, hệ sinh thái sụp đổ và nhiều vùng đất trở nên không thể sinh sống. Nhưng nếu nhân loại hành động đủ nhanh và đủ mạnh, cắt giảm phát thải, bảo vệ rừng, phục hồi đại dương vẫn còn cơ hội để làm chậm lại thảm họa đang đến gần.

Trái Đất đang lên tiếng, không phải bằng lời nói, mà bằng bão tố, nắng cháy và những mùa màng khô héo. Câu hỏi “Liệu khí hậu có thể đảo ngược?” giờ đây không chỉ là câu hỏi cho các nhà khoa học, mà là thử thách cho toàn nhân loại. Và câu trả lời – dù lạc quan hay bi kịch – sẽ phụ thuộc vào hành động của chúng ta hôm nay.