Cận Tết về xem 'thủ phủ' buôn bán loài vật gắn liền với người nông dân

Những ngày cuối tháng Chạp, khi sương núi còn bảng lảng trên những triền đồi vùng cao phía Bắc tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi có dịp theo chân các thương lái tìm về chợ trâu, bò Nghiên Loan, một phiên chợ đặc biệt đã tồn tại gần bốn thập kỷ, trở thành "thủ phủ" giao thương gia súc của cả một vùng rộng lớn miền núi phía Bắc.

Từ đường tỉnh 258B rẽ vào chừng 500 mét, không khí nhộn nhịp đã hiện ra trước mắt. Những chiếc xe tải mang biển kiểm soát Cao Bằng, Hà Nội, Hưng Yên, Lạng Sơn, Hải Phòng, Tuyên Quang,… nối đuôi nhau đỗ kín ven đường. Từng tốp người dắt trâu, lùa bò, tiếng gọi nhau í ới hòa trong tiếng khụt khịt, tiếng móng giẫm xuống nền đất tạo nên một bản hòa âm rất riêng của vùng cao ngày giáp Tết.

Theo tìm hiểu của phóng viên, chợ trâu, bò Nghiên Loan thuộc xã Nghiên Loan, tỉnh Thái Nguyên (trước đây là huyện Pác Nặm, Bắc Kạn) hình thành từ năm 1988, ban đầu chỉ là nơi người dân trong bản trao đổi, mua bán vài con gia súc. Theo thời gian, cùng với sự phát triển của chăn nuôi hàng hóa, chợ dần trở thành đầu mối trung chuyển lớn, mỗi phiên có từ vài trăm và lên nghìn con trâu, bò được đưa về giao dịch, trong đó trâu chiếm khoảng ba phần tư.

Chợ họp vào các ngày 1, 6, 11, 16, 21 và 26 âm lịch hằng tháng, mỗi phiên kéo dài từ 2 đến 3 ngày. Riêng những phiên cuối năm như tháng Chạp, lượng gia súc và thương lái tăng lên rõ rệt. Ai cũng muốn kịp gom hàng, kịp chuyến xe cuối cùng trước Tết.

Điểm độc đáo nhất ở chợ trâu, bò Nghiên Loan không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở cách "ngã giá", thứ luật bất thành văn đã trở thành nét văn hóa. Giữa bãi chợ đông đúc, người mua không hô to trả giá. Họ tiến lại gần, khẽ nói thầm, hoặc dùng những ký hiệu bằng ngón tay để phát giá bí mật. Một cái bắt tay chặt là dấu hiệu cho thấy thương vụ đã hoàn tất. Con trâu, con bò được đánh dấu, dù chưa nhận tiền, người bán cũng tuyệt nhiên không "lật kèo" khi có người đến sau trả cao hơn.

Trong hàng nghìn con gia súc và dòng người tấp nập, tuyệt nhiên không có cảnh xô đẩy, tranh giành. "Thuận mua, vừa bán", câu nói mộc mạc ấy dường như trở thành phương châm chung của cả phiên chợ. Mỗi phiên giao dịch lên tới hàng chục tỷ đồng, nhưng không có sự hỗn loạn, không có trộm cắp, chỉ có sự tin cậy được giữ gìn bằng uy tín của người vùng cao.

Điểm độc đáo, ở chợ này, mỗi thương lái thường có một người chuyên đi "săn hàng". Những người này len lỏi khắp bãi chợ, quan sát dáng vóc, thế chân, răng, lông, sức khỏe từng con trâu, bò. Khi phát hiện "hàng" ưng ý, họ báo chủ đến xem. Nếu chốt được giá, người mua trích phần trăm cho người "săn", còn người bán cũng gửi lại một khoản nhỏ gọi dạng lộc may mắn. Mối quan hệ ấy không chỉ là tiền bạc, mà là sự gắn bó lâu dài dựa trên tinh mắt và sự tin tưởng.

Chợ bắt đầu từ khoảng 4 giờ chiều hôm trước và kéo dài đến trưa hôm sau. Khi chúng tôi có mặt, mặt trời đã khuất sau rặng núi, nhưng bãi chợ vẫn sáng đèn. Trâu bò được buộc thành từng dãy, người mua kẻ bán quây quần bên bếp lửa, vừa trò chuyện vừa chờ sáng. Đêm vùng cao tháng Chạp lạnh buốt, nhưng không khí giao thương vẫn nóng hổi.

Không chỉ là nơi mua bán, chợ này còn tạo sinh kế cho hàng nghìn hộ dân. Người dân các xã Nghiên Loan, Cao Minh, Bằng Thành, Ba Bể, Thượng Minh, Chợ Rã, Đồng Phúc,… chủ động thu mua trâu, bò từ các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ rồi mang ra chợ bán lại. Nhiều hộ đầu tư trồng cỏ chăn nuôi để cung cấp thức ăn cho gia súc. Gia đình sống gần khu chợ cải tạo chuồng trại cho thương lái thuê nhốt trâu, bò tạm thời chờ vận chuyển. Dịch vụ ăn uống, nhà trọ, vận tải, bốc xếp… theo đó cũng phát triển sôi động.

Chính quyền địa phương từng bước đầu tư hạ tầng cho chợ. Năm 2007, các hạng mục đình chợ, đường vào được xây dựng; đến năm 2014, khu vực giao thương trâu, bò tiếp tục được san nền, mở rộng. Công tác quản lý, kiểm soát dịch bệnh, vệ sinh môi trường được thực hiện chặt chẽ nhằm đảm bảo an toàn cho hoạt động mua bán với quy mô lớn.

Khi mặt trời tháng Chạp dần lên cao, những chuyến xe cuối cùng trong phiên chợ bắt đầu lăn bánh. Bãi đất rộng thưa dần bóng người, chỉ còn lại vài tốp dắt những con trâu chưa kịp bán trở về bản. Phiên chợ khép lại, nhưng dư âm của nó tiếng cười nói, cái bắt tay tin cậy, nhịp sống tất bật vẫn đọng lại giữa núi rừng.

Giữa tiết trời se sắt cuối năm, chợ Nghiên Loan không chỉ báo hiệu một mùa buôn bán bội thu, mà còn là lời nhắc về sự bền bỉ của một nét văn hóa vùng cao, nơi kinh tế và truyền thống hòa quyện, nơi chữ tín được coi trọng như tài sản quý giá nhất của mỗi người.