Chương trình dân số của đất nước 1,3 tỉ người và một số bài học kinh nghiệm

Chương trình DS-KHHGĐ của Trung Quốc

Dân số Trung Quốc hiện nay là 1,306 tỷ người (không kể Hồng Kông, Macao, Đài Loan), chiếm 23% dân số thế giới, đặc điểm dân số tăng nhanh, đông dân và nghèo. Trước cách mạng (1949) dân số 542 triệu người, chiếm 22% đân số thế giới. Trong thời kỳ trước đây mỗi năm tăng 60 triệu người, tức là mỗi ngày tăng gần 165.000 người. Hiện nay đã giảm chỉ còn tăng khoảng 21 triệu người/năm. Nguồn tài nguyên không lớn, dân số đông nên nghèo đất canh tác chiếm 7,2% (ít so với mức trung bình của thế giới). Đất đai canh tác đứng thứ ba từ dưới lên (chỉ trên Bănglađét và Ai cập). Trung Quốc gồm 33 tỉnh, thành phố, 600 huyện. Nguồn nước chiếm 26% so với mức bình quân của thế giới. Xếp 84 trên thế giới về lượng nước bình quân. Mỗi năm thiếu 30 tỷ m3 nước. Lực lượng lao động gồm 880 triệu, hàng năm tăng 20 triệu lao động. Tài nguyên chỉ đáp ứng cho 700 triệu người, dự báo dân số theo mục tiêu sẽ tăng đến mức tối đa dưới 1,6 tỷ, duy trì giảm sinh để đến năm 2050 dưới 1,5 tỷ người.

Chính sách phát triển kinh tế - xã hội nâng cao đời sống nhân dân thì yếu tố dân số là mấu chốt, không thể tách rời. Năm 1950 sau khi Tổng điều tra Dân số lần đầu tiên, Phó thủ tướng Đặng Tiểu Bình đã đề ra chính sách sinh đẻ kế hoạch trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, nhưng do cách mạng văn hoá nên không thực hiện được. Trước đây đã có hai nhà khoa học từ đời Thanh phụ trách đại học Bắc Kinh nghiên cứu và đề ra học thuyết dân số mới “Đất nước Trung Quốc chỉ được an toàn ở mức 700 triệu dân” nhưng học tuyết này bị phản đối và không được xem xét, do vậy theo đánh giá của các nhà kinh tế Trung Quốc với sự kiện này, Trung Quốc đã phải trả giá tụt hậu khoảng 100 năm, vì dân số tăng nhanh, quy mô dân số đã quá lớn.

Từ năm 1978 đã đưa công tác sinh đẻ kế hoạch vào chính sách và luật pháp. Năm 1980 TW Đảng kêu gọi mỗi cặp vợ chồng chỉ có 1 con (thư ngỏ của BCHTW Đảng). Nghị quyết TW Đảng năm 1982 đề ra khẩu hiệu 8 chữ - “Đẻ ít, đẻ muộn và kết hôn muộn” là quốc sách cơ bản. Đến năm 2000 đã tạo bước chuyển biến về dân số với phương châm mới “đẻ ít – chết ít - đạt mức sinh thay thế” (tức là sau 20 năm đạt kết quả giảm sinh, xấp xỉ với quá trình 100 năm của các nước Châu Âu phải trải qua trước đây). Năm 2000, Tổng tỷ suất sinh (TFR) - 1,8 con, từ năm 2000 chuyển chính sách sang giai đoạn ổn định dân số và nâng cao chất lượng dân số.

Các thành tựu đạt được trong công tác DS-KHHGĐ của Trung Quốc

1. Giảm tỷ lệ sinh: 1950 tổng tỷ suất sinh là 5,8 con/phụ nữ; 1980 - 2,5con; 1990 - 2,0 con; 2001 - 1,8con.

2. Tỷ lệ tăng tự nhiên giảm nhanh: 1990 - 13,8%; 2000 - 7,3%. Ước tính giảm được 366 triệu dân. Số tiết kiệm được do giảm sinh khoảng 700 tỷ (699 tỷ NDT) trong thời gian 1971-2003.

3. Giảm tỷ lệ phụ nữ kết hôn dưới 20 tuổi 1970 - 20%; 1992 - 12%; Năm 2001 tuổi kết hôn trung bình lần đầu là 23,8.

4. Quy mô gia đình giảm: 1971 - 4,84 người/hộ; 1996 - 3,7 người/hộ; 2001 - 3,52 người/hộ; trong đó thành thị 2001 - 3,1 người/hộ. 55 triệu cặp vợ chồng tự nguyện chỉ sinh 1 con.

5. Tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai: 2001 - 86%, trong đó 94% sử dụng BPTT lâu dài.

6. Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh IMR: 1970 - 200‰; 2002 - 32‰.

7. Tuổi thọ: 1949 - 35 tuổi; 2001 - 74 tuổi; trong đó nữ 76,5 tuổi.

8. Mức sống cải thiện: Tăng 9 lần, trong đó nông thôn tăng 8 lần. Diện tích nhà ở bình quân từ 3,6m2/người lên 8m2/người (ở thành thị); nông thôn tăng lên 20m2/người.

Một số bài học kinh nghiệm

1. Mối quan hệ đặc biệt quan trọng giữa phát triển Dân số và kinh tế - xã hội, giải quyết mối quan hệ này không chỉ là phấn đấu đạt mức sinh thay thế mà cần duy trì ở mức thấp để ổn định được qui mô dân số hợp lý, tạo cơ sở thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội.

2. Cần tiếp tục và tăng vốn đầu tư cho chương trình DS-KHHGĐ, như Trung Quốc hiện nay đã ổn định mức sinh thay thế ở mức thấp (TFR=1,8) nhưng vẫn chú trọng tăng đầu tư cho chương trình DS/KHHGĐ/SKSS (trên 1 USD/người; Việt nam mới đạt khoảng 0,4 USD/người).

3. Cần chú trọng để các lĩnh vực triển khai về dân số theo xu thế hội nhập chung, chương trình của Trung Quốc hiện nay tập trung vào DS/KHHGĐ/SKSS và trong những năm tới sẽ chuyển mạnh sang Dân số và Phát triển bền vững, đây cũng là định hướng chung đã được xác định từ Hội nghị Dân số thế giới năm 1994 (ICPD) và sẽ tiếp tục trong chu kỳ tới từ 2004. Chú trọng các vấn đề thách thức như cơ cấu dân số; phân bổ dân số; vị thành niên và lực lượng lao động; già hoá dân số; chất lượng dân số.