Có một dòng mỹ phẩm của... hoàng cung

Theo sách “Kể chuyện các vương phi, công chúa, nữ cung triều Nguyễn” thì phấn nụ là do công chúa Lương Linh, con gái thứ 19 của vua Thành Thái và là em út của vua Duy Tân chủ trương sản xuất để trang điểm cho các bà hoàng, công chúa trong triều.

Còn theo gia đình chị Nguyễn Thị Siêu Việt Thu - hậu duệ đời thứ ba làm phấn nụ - thì khoảng trăm năm về trước, mệ Sen (công chúa Lương Linh) sau khi tạo ra quy trình sản xuất phấn nụ đã giao cho một thị nữ chuyên làm việc này. Khi vương triều Bảo Đại sụp đổ, thị nữ được giao trọng trách sản xuất phấn nụ cuối cùng đã xuất cung.

Chị Nguyễn Thị Siêu Việt Thu - truyền nhân đời thứ 3 của nghề làm phấn nụ ở Huế

Còn mệ Sen, vì không muốn thứ mỹ phẩm đẹp bị thất truyền, đã dạy lại cho con gái là Trần Thị Thiểu. Sau này bà Thiểu lại truyền nghề cho hai con gái là Trần Thị Tùng và Trần Thị Phương. Tới nay các bà đã ngoại 60, bà Tùng đã sang Mỹ định cư và vẫn kinh doanh phấn nụ còn bà Phương thì vào TP Hồ Chí Minh. Nhưng dù ở đâu thì năm nào cả hai bà cũng phải về Huế sản xuất phấn nụ rồi đóng hàng chở đi. Tại sao vậy?

Ấy là bởi chỉ có nguồn nước mưa, nước giếng, nguyên liệu và thời tiết  xứ Huế mới làm được phấn nụ.

Không thể "rời xa" xứ Huế

Nguyên liệu chính để chế phấn nụ là chất cao lanh thượng hạng có màu hơi phớt hồng mua từ Trung Quốc về. Sau khi được nướng chín trên lửa than không khói tới biến thành màu trắng tuyết thì để nguội, rồi dùng dao nạo thành bột mịn, hoà với nước mưa lắng trong. Thứ nước mưa này phải hứng nước trời và chỉ được lấy nước từ trận mưa thứ hai của mùa mưa trở đi, sau đó lọc sạch, cho vào bể lớn, đậy kín để dùng sản xuất phấn quanh năm.

Nước, nguyên liệu, thời tiết ở Huế là lý do khiến phấn nụ không thể "dời" cố đô Huế. Chỉ thời tiết xứ Huế mới có thứ mưa dầm hàng tháng để hứng đủ nước mưa lắng trong, trữ lại. Rồi nắng gắt cùng sương mù là hai loại thời tiết cần thiết để phơi sương, ủ nắng nguyên liệu, lọc gạn - cũng chỉ ở Huế mới thích hợp để ra được những viên phấn đạt yêu cầu.

Theo chị Việt Thu, để có những thỏi phấn nụ đạt chất lượng, người sản xuất phải trải qua nhiều công đoạn rất công phu, tỉ mỉ, tuân thủ các nguyên tắc bất di bất dịch từ đầu cho đến cuối. Nhọc nhằn thức khuya, dậy sớm hơn 1 tháng hai bà mới xong 1 mẻ phấn.

Chẳng hạn, chỉ riêng phần lọc nước cũng đủ thấy sự công phu trong chế tác những thỏi nụ danh giá này.

Mỗi sáng, khi mặt trời chưa lên, người làm phấn đã phải dậy để gạn bỏ nước cặn, phần bột còn lại tiếp tục được quấy nước rồi lọc qua hai, ba lớp vải sa nõn xếp lên nhau. Phần cặn thô tiếp tục được gạn tiếp... gạn liên tiếp mới có được những hạt mịn tơi, nhẹ tênh. 8 ngày sau, chỗ bột trở nên nhẹ, mịn như nhung. Lần gạn nước cuối cùng được đặt nhiều lớp giấy bản lên khay bạc, phủ lên trên cùng một lớp vải dễ thấm nước, dùng thìa múc bột đổ thành những nụ hình xoắn ốc lên vải. Lúc nặn phấn cũng cần phải kiên trì, khéo léo, bởi chỉ mạnh tay một chút là phấn không thể thành nụ.

Khi nước đã kiệt, phấn được đưa vào phơi nơi thoáng mát, sau đó mới cất vào các hộp kín, ướp với hoa nhài, hoa bưởi, hoa sứ trắng hái lúc mờ sáng. Sau mươi ngày ướp hương hoa, nụ phấn có hương thơm ngát. Phấn nụ hồng nước cuối cùng sẽ pha thêm phẩm màu cánh sen hoặc nước hoa hồng đỏ chưng kín hơi.

Cần lắm việc giữ nghề

Chị Việt Thu cho biết: “Từ khi sản xuất ra dòng phấn quý này gia đình tôi không quảng cáo, tiếp thị nên rất ít người biết mà dùng. Nhưng rồi tiếng lành lan xa, người ở mọi nơI đều về đây mua phấn nụ. Gần đây gia đình tôi đã đăng ký quyền sở hữu trí tuệ. Nếu không có gì thay đổi thì tháng 7 này chúng tôi sẽ được cấp giấy chứng nhận”.

Giờ ở Huế chỉ còn vợ chồng chị Việt Thu (cháu dâu) và anh Ngô Phương Trình là người trong dòng họ được truyền nghề. Cứ đến mùa mưa là họ huy động con cháu “làm nhiệm vụ” hứng nước mưa giữa trời rồi lọc giữ để chờ các bà dì về làm phấn.

Hành trình của phấn nụ âm thầm lặng lẽ nhưng bền bỉ với thời gian. Giữa thị trường mỹ phẩm sản xuất theo dây chuyền công nghệ tiên tiến thì phấn nụ vẫn sống bằng chính công dụng bảo vệ và làm đẹp da cho phụ nữ Huế, được lan truyền và lưu giữ như niềm tự hào về vẻ đẹp cung đình của Huế.

Hiện nay chỉ còn vài nơi bán phấn nụ ở chợ Đông Ba. Giá phấn nụ ở Huế hiện nay được bán khoảng từ 20 ngàn - 25 ngàn đồng/ thỏi (ở Mỹ bán với giá từ 15 - 20 USD/ thỏi). Mỗi hộp phấn nước khoảng 50 ngàn đồng.

Theo chị Việt Thu, người bình thường dùng phấn nụ 6 tháng mới thấy rõ hiệu quả, nhưng các thiếu nữ Huế mới dùng 1 - 2 tháng da đã đẹp hẳn, không có mụn trắng mịn, và mềm mát.

Chị Thu còn cho biết thêm: “Người có trứng cá sau khi dùng phấn nụ những nốt trứng cá sẽ khô và bong vảy. Những trứng cá nằm sâu dưới da cũng bật nổi lên, rồi sẽ hết và nhẵn da. Nhưng sau đó vẫn cần xoa tiếp phấn nụ vừa dưỡng, vừa phòng để làn da luôn tươi đẹp. Còn người không có trứng cá thì chỉ dùng phấn dưỡng để chống nám và làm đẹp da”.

Hà Dương