Dân số và lao động nông thôn trước thềm CNH-HĐH

1. Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 1999, nông thôn nước ta chiếm 76,3% dân số cả nước và 73,1% tổng nguồn lao động xã hội. Đặc biệt ở khu vực nông thôn, dân số trẻ (dưới 15 tuổi) chiếm khá đông, hơn 1/3 tổng số, và do đó trong một vài năm trước mắt, lao động nông thôn vẫn còn tiếp tục gia tăng.

Về dân số, xét theo các vùng, các tỉnh, tỉ lệ rất khác nhau. Theo cơ cấu 8 vùng, biên độ dao động từ 87,9% (Tây Bắc) đến 48,5% (Đông Nam Bộ); theo các tỉnh, thành phố, biên độ dao động từ 94,4% (Thái Bình) đến 16,4% (Thành phố Hồ Chí Minh). Nếu không kể các thành phố, thì Quảng Ninh có tỉ lệ này thấp nhất (54,2%). Nếu không kể Quảng Ninh và Bà Rịa-Vũng Tàu là 2 tỉnh công nghiệp đặc thù, thì tiếp theo là Lâm Đồng (61,4%).

Về lao động, theo cơ cấu 8 vùng, biên độ dao động từ 85,3% (Bắc Trung Bộ) đến 44,7% (Đông Nam Bộ); theo các tỉnh, thành phố, biên độ dao động từ 93,6% (Thái Bình) đến 15,7% (Thành phố Hồ Chí Minh). Ngoại trừ các thành phố và 2 tỉnh công nghiệp đặc thù nói trên, thì đó là Lâm Đồng (58,7%). So với tổng số lao động nông thôn cả nước, Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) là nơi tập trung đông nhất, có 7.464.747 người, chiếm 24,07%; xếp thứ hai là Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), có 7.136.327 người chiếm 23%; thứ ba là Bắc Trung Bộ, có 4.294.568 người, chiếm 13,84%; thứ tư là Đông Bắc, có 3.984.891 người, chiếm 12,84%; thứ năm là Đông Nam Bộ, có 2.978.863, chiếm 9,6%; thứ sáu là Duyên hải Nam Trung Bộ, có 2.502.660 người, chiếm 8,06%; xếp thứ bảy là Tây Nguyên, có 1.585.719 người, chiếm 5,11% và đứng cuối cùng là Tây Bắc, có 1.063.922 người chiếm 3,43%.

Xét về chất lượng (tỉ lệ lao động qua đào tạo), theo cơ cấu 8 vùng, cũng có sự khác nhau khá rõ. ĐBSH đứng đầu với tỉ lệ lao động qua đào tạo đạt 17,7%; các vùng còn lại xếp theo thứ tự (cao-thấp) có sự thay đổi so với cơ cấu số lượng: Đông Nam Bộ đạt 16%, Bắc Trung Bộ đạt 13,75%, Duyên hải Nam Trung Bộ đạt 11,57%, Đông Bắc đạt 8,48%, ĐBSCL đạt 8,36%, Tây Nguyên đạt 6,15% và cuối cùng vẫn là Tây Bắc, đạt 3,94%. Lại nữa, trong số lao động đã qua đào tạo đó thì phần lớn mới ở trình độ thấp (Sơ cấp/chứng chỉ nghề và công nhân kỹ thuật (CNKT) không có bằng (bảng1).

Về vấn đề này, các số liệu được xây dựng ở bảng 2 cũng phản ánh tình hình tương. Kết quả điều tra ở đây cũng cho thấy có quá nửa (57,50%) số lao động có CMKT mới đạt trình độ học nghề từ ngắn hạn (dưới 6 tháng) đến dài hạn (trên 1 năm).

Tuy nhiên, CNH-HĐH nông nghiệp và nông thôn, từng bước đưa nền sản xuất nông nghiệp lạc hậu của nước ta trở thành một nền sản xuất công nghiệp hiện đại, trong đó các thiết bị cơ khí và tự động hoá được sử dụng rộng rãi thay cho sức người và công cụ thủ công, thì lao động nông nghiệp-nông thôn sẽ không thể làm việc bằng trình độ hiện có, theo phong cách tiểu nông tự do tuỳ tiện lâu nay. Bởi lẽ, trong nền sản xuất công nghiệp hiện đại, mọi lao động đều phải có trình độ CMKT tương xứng mới làm chủ được các phương tiện sản xuất hiện đại, đồng thời còn đòi hỏi phải có tác phong công nghiệp, ý thức lao động tập thể, làm việc liên tục với nhịp độ khẩn trương nhằm đạt đỉnh cao của 3 mục tiêu sản xuất là năng suất, chất lượng và hiệu quả. Mặt khác, theo dự báo của các nhà khoa học, trong nền sản xuất công nghiệp hiện đại, với tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học- công nghệ và sự cạnh tranh quyết liệt của cơ chế thị trường thì trung bình mỗi người, trong cuộc đời lao động, có thể sẽ phải đổi nghề khoảng 4-5 lần. Như vậy, muốn tiếp tục làm việc, đòi hỏi người lao động phải không ngừng học tập để nâng cao trình độ, cập nhật các kỹ năng, kiến thức mới một cách liên tục...

Theo số liệu Lao động-việc làm ở Việt Nam công bố năm 2003, mặt bằng dân trí và học vấn của khu vực nông thôn, dù đã tiến bộ hơn trước, nhìn chung vẫn còn rất thấp. Cụ thể là: Lao động nông thôn có tới 4,6% mù chữ (chiếm 93,81% tổng số chưa biết chữ của lao động cả nước), 18,15% chưa tốt nghiệp tiểu học, 34,11% tốt nghiệp tiểu học, 31,31% tốt nghiệp THCS, chỉ có 11,82% tốt nghiệp THPT (bảng 3).

Thực trạng học vấn, dân trí và CMKT đang còn thấp kém đã gây rất nhiều khó khăn trong việc thực hiện chủ trương đưa các tiến bộ khoa học và công nghệ vào quá trình lao động sản xuất ở khu vực nông nghiệp-nông thôn. Thực trạng này cũng đã và đang là những nguyên nhân quan trọng làm cho: Nhiều vấn đề trong nông nghiệp, nông thôn, nông dân chậm được giải quyết.

Khi đất nước hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế thì những thách thức quan trọng đầu tiên đòi hỏi lao động nông nghiệp-nông thôn phải vượt qua chính là vấn đề khắc phục mọi khó khăn, cố gắng học tập nhằm nâng cao hơn học vấn và CMKT. Bởi lẽ, đây là những yếu tố cơ bản, điều kiện tiên quyết để phát triển nguồn nhân lực, nâng cao sức cạnh tranh trong cơ chế thị trường của mọi nền kinh tế.

Hiện tại, trình độ dân trí, học vấn và CMKT của lao động nông nghiệp-nông thôn còn ở trình độ thấp, cho nên nhìn chung, sức cạnh tranh về năng suất cũng như chất lượng sản phẩm còn bị nhiều hạn chế. Tuy vậy, chúng ta có cơ sở để tin rằng, trong tương lai không xa, lao động nông thôn nước ta sẽ vượt qua được khó khăn thách thức này.