El Nino là gì khi biến nhiều vùng thành 'chảo lửa', nắng nóng cực đại làm nhiệt độ phá kỷ lục

Mới đây, dự báo thời tiết của Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia vừa phát hành bản tin dự báo El Nino để cập nhật xu thế thời tiết khí hậu mới nhất. Dự báo này cho thấy El Nino có những tác động không nhỏ đến thời tiết mùa hè và mùa đông năm nay ở nước ta.

Theo thông báo của cơ quan khí tượng, đến thời điểm này, trạng thái La Nina đã kết thúc và ENSO đang ở trạng thái trung tính. Dự báo hiện tượng El Nino pha nóng có thể xuất hiện vào nửa cuối năm 2023 và duy trì đến năm 2024 với xác xuất khoảng 70-80%. El Nino thường gắn với điều kiện ít mưa, thiếu nước và khô hạn ở hầu hết các vùng trên cả nước.

El Nino là gì?

El Nino là từ được dùng để chỉ hiện tượng nhiệt độ nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương (đặc trưng bởi khu vực Nino3.4) cao hơn so với trung bình nhiều năm (TBNN) từ 0,5 độ C trở lên, thường kéo dài 8 - 12 tháng, với tần suất lặp lại khoảng 3-4 năm 1 lần.

Chênh lệch nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino3.4 trung bình mùa 3 tháng 2-3-4/2023 đang thấp hơn TBNN là 0,2 độ C và tiếp tục tăng hơn so với mùa 3 tháng 1-2-3/2023 là 0,2 độ C.

Trong tuần đầu tháng 5/2023, nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino3.4 đã tăng và hiện tại đang cao hơn mức TBNN là 0,4 độ.

Dự báo hiện tượng El Nino có khả năng sẽ xuất hiện vào cuối tháng 5. Từ đầu tháng 6/2023, nắng nóng tiếp tục gia tăng khoảng 70-80% về tần suất, cường độ cũng như phạm vi xuất hiện ở miền Bắc, miền Trung. Hiện tượng El Nino có thể kéo dài sang đầu năm 2024.

Nguyên nhân sinh ra hiện tượng El Nino là gì?

Nguyên nhân sinh ra hiện tượng El Nino là do sự tương tác giữa khí quyển và đại dương. Trong trạng thái bình thường, gió xích đạo từ Đông sang Tây thổi mạnh, đẩy nước biển ấm từ khu vực xích đạo sang phía Tây Thái Bình Dương, để lại nước biển lạnh vọt lên từ đáy biển ở phía Đông. Khi gió xích đạo yếu đi hoặc thổi ngược chiều, nước biển ấm sẽ tràn ngược lại phía Đông Thái Bình Dương, gây ra sự ấm lên của nước biển bề mặt ở khu vực này.

Để hiện tượng El Nino xảy ra cần phải có đủ ba điều kiện: nhiệt độ bề mặt đại dương cao hơn 0,5 độ C so với mức trung bình dài hạn. Mức nhiệt độ này cần giữ nguyên trong nhiều mùa và cuối cùng là hoàn lưu khí quyển Walker hoạt động yếu đi.

Tác động của hiện tượng El Nino

Những tác động chính của hiện tượng El Nino xảy ra trong và xung quanh các vùng nhiệt đới. Khi xuất hiện, El Nino gây ra những thiên tai nặng nề như mưa lớn, bão, lũ ở vùng này, hạn hán, cháy rừng ở vùng khác, làm thiệt hại lớn về người, thảm hoạ về kinh tế - xã hội và đặc biệt là những thiệt hại không thể khắc phục về môi trường.

Một số ảnh hưởng của El Nino tới thời tiết của thế giới

Ở Nam Mỹ, sẽ gia tăng mạnh mẽ các nguy cơ lũ lụt trên bờ biển phía Tây và nguy cơ hạn hán trên các phần của bờ biển phía Đông.

Ở các nước phương Đông, như Ấn Độ và Indonesia có sự gia tăng hạn hán. Nói chung, El Nino gây ra một lượng lớn mưa ở phần phía đông của Thái Bình Dương (bờ biển phía Tây của Nam Mỹ) và thời tiết rất khô trên phần phía Tây (Ấn Độ, Indonesia).

Trên bề mặt của Thái Bình Dương, năng lượng được giải phóng vào khí quyển, gây ra một hiện tượng nóng lên của khí hậu toàn cầu

Tại Việt Nam, nghiên cứu chuỗi số liệu trong vòng 50 năm gần đây, chúng ta có thể thấy rất rõ ảnh hưởng của hiện tượng ENSO (ENSO là chữ viết tắt của các từ ghép El Nino Southern Oscillation (El Nino - Dao động Nam) để chỉ cả 2 hai hiện tượng El Nino và La Nina) đến sự biến đổi khí hậu, thời tiết và chế độ thủy văn ở Việt Nam nói chung, khu vực Nam bộ nói riêng. 

Trong những năm có hiện tượng El Nino hoạt động khá mạnh thì nắng nóng, khô hạn kéo dài, mùa mưa đến muộn, lũ lụt ở mức xấp xỉ hoặc thấp hơn trung bình nhiều năm, bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông ít hơn trung bình.

Tác động tiêu cực của El Nino trong lịch sử

Hiện tượng El Nino đã từng xuất hiện nhiều lần trong lịch sử, đã phát sinh ít nhất 30 sự kiện El Nino từ năm 1900 tới nay. Có những hiện tượng mạnh hơn và kéo dài hơn bình thường, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho môi trường và con người.

Các hiện tượng El Nino nghiêm trọng đã từng xảy ra:

El Nino 1982 - 1983: Là hiện tượng El Nino mạnh nhất từ trước đến nay, khiến nhiệt độ nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo Thái Bình Dương tăng lên 4 độ C so với bình thường. Hiện tượng này gây ra những cơn bão nhiệt đới khủng khiếp, hạn hán và lũ lụt trên khắp thế giới, làm chết hàng triệu người và thiệt hại hàng tỷ đô la. Giai đoạn này các vùng nông thôn miền Trung và Nam Bộ ở Việt Nam đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi mưa lũ và lụt lội.

El Nino 1997 - 1998: Là hiện tượng El Nino mạnh thứ hai trong lịch sử, khiến nhiệt độ nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo Thái Bình Dương tăng lên 3 độ C so với bình thường. Trong giai đoạn này, vụ cháy rừng Amazon đã lan rộng, gây ra sự cháy rừng lớn nhất trong lịch sử Brazil; Australia đã trải qua một mùa nóng khắc nghiệt, làm giảm sản lượng lúa mì và thịt bò.

El Nino 2015 - 2016: Là một trong những giai đoạn mạnh nhất được ghi nhận trong lịch sử, với nhiệt độ nước biển bề mặt tăng lên 2 độ C so với mức trung bình. Hiện tượng này gây ra mưa lũ và lụt lội nghiêm trọng ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là tại Nam Mỹ, Ấn Độ và châu Phi.

Ở miền Trung, Tây Nguyên và nhiều địa phương của Việt Nam, đã phải hứng chịu hạn hán nghiêm trọng, khiến cho nước sạch khan hiếm và ảnh hưởng đến đời sống của người dân, đặc biệt là trong việc sản xuất nông nghiệp. Trong khi đó, ở miền Bắc và miền Nam, tình trạng mưa lũ đã xuất hiện, gây ra lũ lụt và thiệt hại đến một số vùng.

El Nino 2019 - 2020: Nhiệt độ nước biển bề mặt tăng lên khoảng 0,8-1 độ C so với mức trung bình. Hiện tượng này gây ra tình trạng khô hạn và cháy rừng ở nhiều khu vực trên thế giới. Ở Australia, một mùa hạn hán và cháy rừng nghiêm trọng đã gây ra thiệt hại đến đất đai, môi trường và đời sống của người dân. Tại Việt Nam, các tỉnh miền Trung đã phải hứng chịu thiệt hại nặng nề trong sản xuất nông nghiệp.

Hiện tượng El Nino tác động đến thời tiết, khí hậu ở Việt Nam như thế nào?

El Nino có thể gây ra những thay đổi lớn trong khí hậu toàn cầu, từ việc làm tăng nhiệt độ trên toàn cầu đến việc gây ra mưa lớn và lũ lụt ở một số khu vực, trong khi lại gây hạn hán ở những khu vực khác.

Tại Việt Nam, El Nino thường gây ra mưa ít hơn bình thường và nhiệt độ cao hơn, gây khô hạn và thiếu nước cho các vùng trồng trọt. Tác động chung của hiện tượng El Nino đến Việt Nam lên 4 yếu tố:

Hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới: Theo thống kê trung bình mỗi năm có 5-7 xoáy thuận nhiệt đới (XTNĐ) bao gồm bão và áp thấp nhiệt đới (ATNĐ) ảnh hưởng đến nước ta, trung bình mỗi tháng có 0,58 cơn. Trong những năm El Nino trung bình mỗi tháng có 0,42 cơn, ít hơn TBNN khoảng 28%. Ngoài ra, trong điều kiện El Nino, xoáy thuận nhiệt đới thường tập trung vào giữa mùa bão (tháng 7, 8, 9).

Tần số phờ-rông (front) lạnh: Trong những năm El Nino số đợt không khí lạnh ảnh hưởng đến nước ta ít hơn bình thường. Số đợt front lạnh, đặc trưng của các đợt không khí lạnh, qua Hà Nội của các tháng trong năm chỉ bằng 70%. Thời gian kết thúc hoạt động của không khí lạnh ở Việt Nam sớm hơn bình thường.

Nhiệt độ: Trong điều kiện El Nino nhiệt độ trung bình các tháng đều cao hơn bình thường, mùa đông chênh lệch rõ rệt hơn mùa hè, các khu vực phía Nam chịu ảnh hưởng nhiều hơn phía Bắc. Trong điều kiện có ảnh hưởng của hiện tượng El Nino, nhất là các đợt El Nino mạnh có thể gây ra nhiều kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối ở nhiều nơi.

Lượng mưa: Trong điều kiện El Nino thường gây thiếu hụt lượng mưa trong hầu hết các vùng trong cả nước, phổ biến từ 25 đến 50% (rõ rệt nhất là Bắc Trung Bộ). Đáng chú ý là, một số đợt El Nino đã cho những kỷ lục về lượng mưa lớn nhất trong 24h và số tháng liên tục hụt mưa ở một số nơi, cho thấy El Nino làm tăng tính biến động của mưa ở Việt Nam.

Do ảnh hưởng của El Nino nắng nóng năm nay gay gắt hơn những năm trước

Theo ông Nguyễn Văn Hưởng (Trưởng phòng dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia): Năm nay, nắng nóng đến sớm và có xu hướng gay gắt hơn hẳn so với những năm trước. Nắng nóng có khả năng gia tăng từ khoảng tháng 5 đến tháng 8, tập trung nhiều tại khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ.

Trong năm 2023, số ngày nắng nóng có thể xuất hiện nhiều hơn so với năm 2022. Nhiều khả năng còn xuất hiện những giá trị nhiệt độ cao nhất vượt kỷ lục cũ đã từng được ghi nhận.

Ông Nguyễn Văn Hưởng cho biết thêm, mùa hè năm 2023 sẽ có nhiều đợt nắng nóng gay gắt, khả năng xuất hiện các giá trị nhiệt độ cao lịch sử sẽ ảnh hưởng rất lớn tới sức khỏe. Ngoài ra, nắng nóng cũng khiến nhu cầu sử dụng điện tăng rất cao nên cần có biện pháp tiết kiệm điện, đề phòng quá tải, cháy nổ.

Cùng với đó, do nắng nóng gay gắt hạn hán, thiếu nước rất dễ xảy ra, nhất là giai đoạn cuối năm 2023 đầu năm 2024. Vì theo dự báo của cơ quan khí tượng, với tác động của El Nino gây ít mưa, mùa mưa có khả năng kết thúc sớm, kéo theo tình trạng thiếu nước nghiêm trọng, hạn hán, xâm nhập mặn, khô hạn có khả năng xảy ra nghiêm trọng vào giai đoạn cuối năm 2023, đầu năm 2024. Đồng thời, nguy cơ về cháy rừng do nắng nóng ở khu vực phía vùng núi Bắc Bộ, khu vực Trung Bộ cũng gia tăng.

Phương án khắc phục hiện tượng El Nino

Theo các chuyên gia khí tượng, phương án khắc phục hiện tượng El Nino là cực kỳ quan trọng để giảm thiểu những thiệt hại nghiêm trọng mà nó gây ra. Các biện pháp để thực hiện điều này bao gồm:

Cải thiện hệ thống dự báo khí hậu để có thể định hướng và chuẩn bị cho các tình huống khắc nghiệt.

Tăng cường công tác phòng chống thiên tai để giảm thiểu những thiệt hại do thời tiết.

Tiết kiệm và sử dụng hiệu quả nguồn nước để tránh bị thiếu nước; ứng dụng các biện pháp canh tác thích ứng với khô hạn hoặc mưa lớn để giảm thiểu những ảnh hưởng xấu.

Bảo vệ và phục hồi môi trường sinh thái để giữ cho các hệ sinh thái có thể tồn tại và phát triển.

Những biện pháp này sẽ giúp giảm thiểu những thiệt hại do El Nino gây ra và giúp giữ cho môi trường an toàn.