Hiểu biết và thái độ của vị thành niên và thanh niên VN về HIV/AIDS và những người có HIV/AIDS (SAVY 2-2009)

1. Hiểu biết về HIV

Nguồn thông tin về HIV

Hiểu biết về con đường lây nhiễm HIV chính

Phần lớn thanh thiếu niên trong SAVY2 biết rằng HIV có thể lây truyền do quan hệ tình dục không an toàn (98%), từ mẹ sang con trong quá trình mang thai và nuôi con bằng sữa mẹ là 98%, dùng chung bơm kim tiêm (99%) và truyền máu không an toàn (97%). Nhưng cũng có tới một phần tư (26%) tin rằng HIV có thể lây truyền qua đường muỗi đốt, 10% sử dụng chung bát đĩa hay 13% lây truyền qua đường hô hấp. Tỷ lệ thanh thiếu niên có hiểu biết sai lầm này ở SAVY2  thấp hơn so với cuộc điều tra dân số và AIDS Việt Nam năm 2005 trong đó 39,5% nữ, 33,3% nam tuổi từ 15-24 không biết rằng HIV không thể lây truyền qua muỗi đốt có 22,2% nữ và 23,1% nam không biết HIV không thể lây truyền qua dùng chung bát đĩa. Có 3 mức độ hiểu biết về HIV: (1) Hiểu biết kém và có nguy cơ lây nhiễm HIV cao chiếm 7%; (2) Hiểu biết trung bình và có nguy cơ có thái độ phân biệt đối xử với người có HIV chiếm 36% và (3) Hiểu biết tốt về HIV chiếm 57%. Không có sự khác biệt giữa nam và nữ trong hiểu biết về các con đường lây nhiễm HIV.

Ở SAVY2, tỷ lệ người được hỏi cho rằng một người trông bề ngoài khoẻ mạnh có thể có HIV cao hơn đáng kể so với SAVY1 đối với cả nam và nữ. Những thanh niên sống ở đô thị, người Kinh, thanh niên ở nhóm tuổi cao, những người có trình độ học vấn cao có hiểu biết tốt hơn đối với những người sống ở nông thôn, dân tộc thiểu số, và vị thành niên trong nhóm tuổi trẻ hơn.

Hiểu biết các biện pháp phòng tránh HIV

Trung bình một người biết 6 biện pháp phòng ngừa lây nhiễm HIV. Có khoảng 1/4 đến 1/3 thanh thiếu niên nêu “Chỉ quan hệ tình dục với người trông khoẻ mạnh”, “dùng thuốc tránh thai”, “không quan hệ tình dục”. Mặc dù “Không quan hệ tình dục” là câu trả lời đúng, nhưng điều này không thực tế đối với phần lớn thanh niên. Vì thế không có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ thanh thiếu niên ở SAVY2 về hiểu biết biện pháp phòng tránh HIV so với SAVY1. Một thang đo mức độ hiểu biết các biện pháp phòng tránh được xây dựng với hai mức hiểu biết tốt và hiểu biết kém.

Số liệu cho thấy, không có sự khác biệt đáng kể giữa nam và nữ về các biện pháp phòng tránh HIV. Các biện pháp được các bạn trẻ biết đến nhiều nhất là sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục, chỉ quan hệ tình dục với người không có HIV, tránh quan hệ với người bán dâm, không dùng chung bơm kim tiêm, tránh truyền máu không an toàn và phụ nữ có HIV mang thai dùng ARV. Nhìn chung, 19,6% nam, 25,2% nữ có hiểu biết tốt về HIV. Những thanh niên sống trong hộ gia đình có điều kiện sống tốt hơn, người sống ở đô thị, người Kinh/Hoa và thanh niên ở nhóm tuổi cao có hiểu biết về con đường lây nhiễm tốt hơn những người sống ở nông thôn, người dân tộc thiểu số và vị thành niên trong nhóm tuổi trẻ hơn. Người sống trong gia đình có mối gắn kết mạnh có hiểu biết tốt hơn với người sống trong gia đình có mối gắn kết yếu.

Có thể thấy, sự kỳ thị vẫn khá phổ biến trong thanh thiếu niên đối với người có HIV với hơn một nửa (55%) có thái độ kỳ thị và còn lại (45%) không có thái độ kỳ thị. Tuy nhiên mức độ kỳ thị tùy thuộc theo từng trường hợp cụ thể. Có tới 90% bạn trẻ sẵn sàng chăm sóc một người trong gia đình có HIV, trong khi chỉ khoảng gần một nửa có thể mua đồ ăn từ người có HIV. Có từ 1/3 đến 1/4 thanh niên, vị thành niên có thể ngồi cạnh bạn học có HIV hoặc học lớp của giáo viên có HIV. Gần 60% bạn trẻ sẽ giữ bí mật việc người trong gia đình có HIV. Những người sống ở đô thị, người Kinh/Hoa có nhiều định kiến hơn với người sống ở nông thôn và dân tộc thiểu số. Kết quả này khá bất ngờ vì thanh thiếu niên ở đô thị, người Kinh/Hoa là những người được tiếp cận thông tin tốt hơn. Nhóm người có học vấn càng cao và thanh niên ở nhóm tuổi cao hơn thì ít có định kiến hơn đối với người có HIV.

2. Xét nghiệm và tư vấn tự nguyện về HIV

66% nam và 64% nữ được hỏi cho biết họ dễ dàng tiếp cận dịch vụ xét nghiệm và tư vấn tự nguyện về HIV. 73% thanh thiếu niên đô thị có điều kiện tiếp cận dịch vụ này so với  62% thanh thiếu niên nông thôn và 67% người Kinh/Hoa so với 53% dân tộc thiểu số. Không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm theo giới tính, thu nhập, mức độ hiểu biết, hay vùng địa lý. Tuy nhiên, tỷ lệ thanh thiếu niên người dân tộc thiểu số, người ở nhóm tuổi cao hơn cho rằng họ nên có xét nghiệm HIV cao hơn người Kinh/ Hoa, và những người ở nhóm tuổi trẻ hơn. Về thực hành và đã sử dụng dịch vụ tư vấn và xét nghiệm HIV, 12% nam cho biết họ đã sử dụng dịch vụ này trong khi chỉ có 8% nữ là làm như vậy. Những người sống trong hộ gia đình có điều kiện khá giả, người ở nhóm tuổi lớn hơn và có học vấn cao hơn cũng có xu hướng sử dụng dịch vụ tư vấn tự nguyện và xét nghiệm HIV cao hơn.

3. Khuyến nghị