Hỗ trợ nhu cầu cấp thiết cho người cao tuổi ở nông thôn Trung Quốc

Mục tiêu cuối cùng của chính sách KHHGĐ ở Trung Quốc là nâng cao sự phát triển bền vững và điều kiện sống của người dân. Vào tháng 11 và 12 năm 2002, một cuộc điều tra hộ gia đình nông thôn thực hiện KHHGĐ tại các tỉnh Tứ Xuyên, Hồ Bắc, Hắc Long Giang và Cam Túc đã phân tích điều kiện sống của những gia đình này và những vấn đề họ sẽ gặp phải trong tương lai. Cuộc điều tra bao gồm 31 thị trấn tại 12 hạt và 45.953 người ở 11.618 hộ gia đình.

Cuộc điều tra cho thấy các hộ thực hiện KHHGĐ chiếm đa số ở khu vực nông thôn. Mặc dù thu nhập của những gia đình này cao hơn mức bình quân chung ở những vùng kém phát triển nhất, nhưng vẫn thấp hơn so với mức bình quân chung của vùng nơi họ sinh sống. Điều này cho thấy trong điều kiện sản xuất hiện nay ở nông thôn Trung Quốc, mặc dù họ có ít con hơn nhưng các gia đình thực hiện chính sách KHHGĐ không nhất thiết có được các lợi thế so sánh để kiếm được nhiều tiền hơn so với các gia đình không thực hiện KHHGĐ và có nhiều con hơn. Thu nhập bình quân đầu người của hộ thực hiện KHHGĐ cao hơn so với các gia đình khác, nhưng sự khác biệt giữa hai loại gia đình này có khác nhau giữa các vùng. Ví dụ, thu nhập bình quân đầu người của các hộ thực hiện KHHGĐ tại tỉnh Tứ Xuyên và Hắc Long Giang cao hơn nhiều so với các hộ khác ở cùng vùng. Tuy nhiên, tại tỉnh Hồ Bắc và khu tự trị Cam Túc, mặc dù thu nhập bình quân đầu người của những hộ thực hiện  KHHGĐ cao hơn nhưng điều kiện kinh tế của họ lại kém hơn so với các hộ không thực hiện KHHGĐ và có đông con hơn.

Tại 4 tỉnh điều tra không có sự khác biệt lớn về điều kiện sống giữa các hộ thực hiện và không thực hiện KHHGĐ. Tuy nhiên, do thiếu các nguồn lực kinh tế như vốn, đất đai và lực lượng lao động, các hộ gia đình thực hiện KHHGĐ dễ rơi vào cảnh nghèo túng hơn ở những vùng kém phát triển. Dù các hộ này có nhiều tiền tiết kiệm hơn nhưng khoản tiền đó cũng không đủ giúp họ khi nghỉ hưu. Về lý thuyết, các hộ thực hiện KHHGĐ có ít con hơn và ít gánh nặng về kinh tế hơn và do vậy có nhiều nguồn lực hơn để đầu tư vào chuyện học hành của con cái. Nhưng trên thực tế, độ dài thời gian đi học của con cái họ cũng chỉ như con cái của những gia đình không thực hiện KHHGĐ bởi trình độ giáo dục thấp và khả năng ít được tiếp cận giáo dục ở khu vực nông thôn. Do vậy về khả năng lao động, con cái ở những hộ thực hiện KHHGĐ không có lợi thế hơn so với con cái của những gia đình không thực hiện KHHGĐ.

Tại 4 tỉnh điều tra đã có các chính sách khen thưởng cho các hộ thực hiện KHHGĐ  và việc khen thưởng đã được thực hiện, bao gồm tiền thưởng cho cha mẹ trong các gia đình chỉ có một con, ưu tiên về nhà ở, nhà trẻ và đi học, việc làm và các khoản vay. Nhưng những chính sách này thường không được triển khai rộng rãi và các hộ thực hiện KHHGĐ cũng không nhận được đầy đủ các lợi ích mà chính sách này mang lại và kết cục là họ không được hưởng các lợi thế để nâng cao điều kiện sống của họ.

Kể từ khi chương trình KHHGĐ được triển khai vào đầu những năm 1980 ở nông thôn Trung Quốc, các cặp vợ chồng thực hiện KHHGĐ sẽ bước vào tuổi già vào khoảng năm 2020. Các nhu cầu cơ bản của người cao tuổi là sự giúp đỡ về mặt tài chính, chăm sóc về thể chất và bạn bè. Trong xã hội truyền thống, gia đình có chức năng đáp ứng các nhu cầu đó. Ngày nay, 95% người cao tuổi ở khu vực nông thôn vẫn dựa vào các khuôn mẫu an sinh truyền thống do phạm vi hạn hẹp của bảo hiểm xã hội. Do vậy hầu hết người cao tuổi được con cái giúp đỡ tại gia đình vào những năm tháng cuối đời. Tuy nhiên, khuôn mẫu truyền thống này đang có nguy cơ lớn do sự giảm thiểu các nguồn lực bởi quy mô gia đình nhỏ hơn, thu nhập của người nông dân tăng chậm, không đáp ứng được các nhu cầu của người cao tuổi. Bên cạnh đó, ngày càng có nhiều lao động di cư ra ngoài thành phố để kiếm cơ hội việc làm tốt hơn và thu nhập cao hơn bỏ lại người già ở lại quê nhà.

Tất cả những người cao tuổi ở nông thôn Trung Quốc đang gặp phải những vấn đề và những nguy cơ ấy nhưng đối với những cặp vợ chồng ở những hộ đã thực hiện KHHGĐ còn có nhiều thử thách hơn. Họ có ít con hơn nên có nhiều khó khăn hơn khi về già nếu xét theo mô hình trợ giúp của gia đình truyền thống. Con cái trong các gia đình này có thể không đáp ứng được nhu cầu của cha mẹ già và nếu như họ chết trước cha mẹ mình hoặc nếu bị tàn phế bởi tai nạn thì cha mẹ họ sẽ gặp vô cùng khó khăn trong những năm tháng cuối đời. Mặc dù các cặp vợ chồng đã thực hiện KHHGĐ và có ít con hơn có khả năng kiếm nhiều tiền hơn khi họ còn trẻ nhưng các nguồn lực tài chính mà họ tích luỹ được thường không đủ nuôi sống họ lúc về già. Vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng tại các vùng kém phát triển nhất.