Học cười trước cuộc đời đầy nước mắt

Trường học thành lập từ Quỹ Aziz Nesin.

Để lánh nạn, cả nhà lếch thếch phải bỏ quê hương dắt díu nhau đi. Họ thậm chí phải cư ngụ tạm tại một nghĩa địa bên cạnh biết bao người vô gia cư khác. Thảm cảnh màn trời chiếu đất hằn sâu trong đầu Nesin, nhất là khi ông phải chứng kiến việc cô em gái mới 3 tuổi đầu của mình phải lìa xa cõi đời vì đau ốm và suy dinh dưỡng. Chẳng ai làm gì được trước lưỡi hái tử thần rình rập ngoài việc cầu nguyện. Nesin còn quá bé. Khi nhìn thấy hình hài em gái trong chiếc quan tài gỗ nhỏ, cậu cười to vì chỉ nghĩ đó là một trò chơi. Chỉ khi cha mẹ bảo rằng: “Con không được cười vì em con đã mất”, thì một nỗi đau đớn tột cùng đè nặng lên tâm hồn bé nhỏ của Aziz Nesin. Đã có không biết bao giọt nước mắt đã rơi suốt thời thơ ấu đó. Bốn anh em trai nữa của Nesin cũng lần lượt ra đi. Chỉ còn lại mình ông.

“Mẹ là người tuyệt vời nhất!” 

Người có ảnh hưởng lớn nhất đến Aziz Nesin chính là người mẹ của ông. Bà chỉ là một phụ nữ rất đỗi bình thường, thậm chí còn không biết đọc, biết viết. Nhưng trong con mắt của Nesin, bà là một người vô cùng nhạy cảm và giàu đức vị tha. “Tất cả các bà mẹ trên thế gian này đều là những người phụ nữ tuyệt vời nhất. Và mẹ tôi, vì bà là mẹ của tôi, nên là người phụ nữ tuyệt vời nhất thế gian”, ông nói về mẹ mình.

Bà chắt chiu và chịu đựng để chăm lo cho chồng và cậu con trai rượu của mình. Cả ngày, bà lúc nào cũng quay cuồng với hàng núi công việc. Aziz Nesin dù còn rất nhỏ, nhưng rất cảm thương người mẹ tảo tần của mình. Có một lần, để làm mẹ vui, Nesin vào vườn hái một bó hoa mang về tặng mẹ. Bà vui lắm nhưng bảo với con trai: “Con đi vào vườn cùng mẹ nhé!”.

Khi hai mẹ con bước vào vườn, bà chỉ vào rừng hoa trước mặt vào bảo với Nesin: “Con xem này, hoa có đẹp không nào. Những bông hoa này cũng sống như con người chúng ta vậy. Nếu ta hái chúng thì chúng sẽ chết, đó là những điều thật tồi tệ. Chúng sẽ đẹp hơn khi chúng ở trên cành. Khi cắm vào trong bình rồi thì nó không còn đẹp nữa đâu”.

Nesin thấm thía bài học của mẹ mình. Con người cần có nghị lực vượt khó vươn lên và toả hương giống như những loài hoa vô tri kia. Ông ôm chầm lấy mẹ. “Tất cả những gì tôi học được, tất cả những điều gì tốt đẹp, tôi đều mang ơn mẹ tôi”, ông khẳng định. Nhưng những niềm hạnh phúc đó không kéo dài được lâu vì mẹ ông đã qua đời ít lâu sau đó ở tuổi 26.

Thư viện Aziz Nesin.

Con đường nước mắt

Nesin nhập học tại trường quân đội và quyết định nhập ngũ. Vì lúc đó, đây là ngôi trường duy nhất mà những trẻ em nghèo khó hoặc không có tiền có thể học miễn phí. Do vậy, Nesin đã bị người cha của mình ép buộc phải vào trường này. “Trong suốt thời thơ ấu, tôi không thể làm những gì tôi thích và tôi không thích những điều tôi làm. Tôi muốn trở thành một nhà văn nhưng lại trở thành một quân nhân”, ông nhớ lại.

Nesin là một trong những người đầu tiên học lái xe tăng trong học viên quân sự Ankara. Ông đóng quân tại nhiều thị xã khác nhau tại vùng Anatolia và đã từng kề cận với cái chết sau khi bị bom vùi năm 1942. Nhưng đến năm 1944, ông bị toà án binh kết án 10 tháng tù vì vi phạm kỉ luật quân đội. Lấy cớ đó, Nesin rũ bỏ áo lính để tìm cho mình một con đường khác.

Để thoát khỏi cảnh nghèo khổ, con đường mà Nesin chọn chính là văn chương. Vốn nổi tiếng là văn hay chữ tốt, Nesin từng là thợ viết thư thuê của mấy cô tiểu thư thành thị mù chữ nhưng lại học đòi viết thư tình cho bạn trai. Nhưng khi trình bày ý định theo nghiệp văn chương với cha mình, ông đã vấp phải sự phản đối quyết liệt: “Hãy quên cái ý định viết lách ngu ngốc ấy đi con ạ, cứ tìm một công việc khiêm tốn để đủ sống sẽ tốt hơn”.

Tuy nhiên, dù có quyết liệt đến mấy, người cha cũng không thể nào ngăn được mong ước cháy bỏng ngùn ngụt của con trai. Nesin kể lại: “Tại các nước tư bản, tốt nhất là nên trở thành các thương gia. Còn trong các nước XHCN, nghề hay nhất chính là nhà văn. Còn với tôi, điều đó ngược lại. Tại một đất nước tư bản như Thổ Nhĩ Kì, tôi đã quyết định trở thành nhà văn mặc dù không một ai trong gia đình tôi biết đọc cả”

Aziz Nesin ngay từ đầu đã chọn cho mình một hướng đi riêng. Đó là các tác phẩm châm biếm, đả kích theo lối hài hước. Lúc khởi sự, nhiều khi chính ông cũng phải băn khoăn về điều này. “Lúc nào trong đầu tôi cũng có một câu hỏi đau đáu: Vì sao và làm cách nào mà tôi trở thành một nhà văn trào phúng. Tôi không biết nữa. Nhưng tôi nghĩ rằng điều khiến tôi trở thành một nhà văn trao phúng phải bắt nguồn từ chính cuộc đời tôi. Con đường tôi đi là con đường của nước mắt”, ông viết. 

Gây “vạ” cho cha mình vì cái tên Aziz Nesin

Thực ra, Nesin đã tập tành viết truyện trong thời gian tại ngũ. Thời gian này, bất kì một binh sĩ nào có “tâm hồn bay bổng” với những cuốn truyện hay thơ ướt át đều nhận được cái nhìn thiếu thiện cảm thậm chí dè bỉu từ phía giới lãnh đạo, do vậy, Nesin không dám lấy tên thật của mình Nusret mà lấy tên của... cha mình là Aziz Nesin. Và kể từ đó, ông cũng gần như quên luôn tên thật của mình.

Nhưng thật không ngờ, chính việc đó lại “báo hại” cho cha của ông. Sau khi những tác phẩm của Aziz Nesin xuất hiện, khắp nơi trên đất Thổ Nhĩ Kì đều tung hô ông là “nhà văn trẻ tài năng”. Khi đó, Aziz Nesin “cha” đầu đã muối tiêu và để râu dài. Hễ mà ông có việc đến công sở và đàng hoàng tự giới thiệu mình là Aziz Nesin thì tất cả mọi người đều trợn tròn mắt ngạc nhiên. Không một ai tin ông cả thậm chí còn gây không ít nhiêu khê cho ông. “Cha tôi cứ thế phải nỗ lực chứng minh mình là Aziz Nesin cho đến tận lúc ông nhắm mắt xuôi tay”, Aziz Nesin bùi ngùi. Và đây cũng chính là nguồn cảm hứng để nhà văn cho ra đời câu chuyện “Quê ta vạn tuế” trong đó vì sự quan liêu và dốt nát của chính quyền đã khiến một người sống bị khai tử nhầm và làm cho anh ta sống dở chết dở theo đúng nghĩa đen của nó.

Nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ duy nhất sống được bằng tác phẩm Aziz Nesin (20/12/1915 – 6/7/1995) là tác giả của hơn 100 cuốn sách. Tên khai sinh của ông là Mehmet Nusret. Sau khi làm việc như một viên chức vài năm, ông trở thành người biên tập của một loạt tạp chí trào phúng châm biếm. Aziz Nesin đã đưa ra một bản cáo trạng mạnh mẽ lên án sự đối xử hung bạo với dân thường. Ông châm biếm bộ máy quan liêu và phơi bày sự bất công của nền kinh tế tư bản qua các tác phẩm được kết hợp giữa màu sắc địa phương và sự thật trần trụi một cách tinh tế. Aziz Nesin được trao tặng nhiều giải thưởng tại Thổ Nhĩ Kỳ, Ý, Bulgaria và Liên bang Xô Viết. Những tác phẩm của ông được dịch ra hơn 30 thứ tiếng. Trong nửa sau cuộc đời mình, ông được cho là tác giả Thổ Nhĩ Kỳ duy nhất sống hoàn toàn bằng thu nhập từ những cuốn sách của mình. Năm 1972, ông thành lập Quỹ Aziz Nesin. Mục đích của Quỹ Aziz Nesin là mỗi năm đưa 4 trẻ em nghèo vào trụ sở của quỹ để che chở, nuôi dưỡng, giáo dục, đào tạo các em, bắt đầu từ bậc tiểu học cho tới khi các em hoàn thành bậc trung học, một trường dạy nghề hoặc cho tới khi các em có nghề nghiệp ổn định. Aziz Nesin đã tặng miễn phí cho Quỹ Aziz Nesin toàn bộ bản quyền tác giả của những tác phẩm của ông tại Thổ Nhĩ Kỳ và các nước khác, bao gồm tất cả những sách đã xuất bản của ông, tất cả các vở kịch được trình diễn, bản quyền tác giả cho những bộ phim, và toàn bộ các tác phẩm của ông được phát hay sử dụng trên đài phát thanh hoặc vô tuyến truyền hình. Ngày mùng 6/7/1995, ngay sau khi ký tên cho một quyển sách, Aziz Nesin đã qua đời do một cơn đau tim. Thi thể ông được chôn cất tại một nơi bí mật trong khu đất của Quỹ Aziz Nesin mà không tổ chức bất kỳ nghi lễ nào, thể theo ước nguyện của ông.  T.H

Thế Dương