Kỷ vật bi tráng của những cựu tù (3): Ba cuốn vở đặc biệt

 

Trường học trong lao

Người cựu tù Trần Xuân Quyết, tên trong tù gọi là Công, giờ đang ở tại xóm 4, xã Thượng Trưng, huyện Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc, kể lại: Anh em đã sáng tạo, chế tác mọi dụng cụ học tập. Mực lấy từ con cá mực hiếm hoi trong khẩu phần ăn. Bìa cacton nhặt về ngâm nước, bóc thành miếng mỏng, đem "ủi" dưới cà mèn đựng đầy than nóng cho tới khi thật mịn, rồi cắt thành mảnh nhỏ vuông vức, đóng thành vở. Vải bạt cắt từ quân phục ngụy được phát, dấp nước, lấy xà phòng xoa lên một lớp bọt trắng toát rồi phơi khô cũng thành trang giấy trắng. Dùng đầu đũa vót nhọn, dây thép gai, mảnh tôn hay ống bơ gỉ uốn lại làm bút viết lên đó.  Khi quân cảnh kiểm tra đột xuất, chỉ cần vò nhàu miếng bạt, những chữ viết trên xà phòng sẽ biến mất.

 

Ông Trần Xuân Quyết đang hồi tưởng lại những ngày tháng học tập trong tù. (Ảnh: Thúy Hiền).

Học môn triết, ông Quyết tự chế cho mình cuốn vở làm bằng bìa cacton. Người bạn thân cùng học sau đó tặng ông cuốn vở chép nội dung từ cuốn sách “Duy vật lịch sử”. Hai cuốn vở chỉ bằng bao diêm nhưng ông luôn nâng niu, gìn giữ.

 

Nhưng cuốn vở mà ông yêu quý nhất là cuốn “Danh ngôn”. Nhiều câu nói của các lãnh tụ và những chiến sĩ cộng sản nổi tiếng được ghi trong đó, tới giờ ông vẫn thuộc nằm lòng: "Người chiến sĩ cộng sản như người vượt đường dài trong giông tố. Nếu ai không xuýt xoa run rẩy thì sẽ tới được chân trời nắng ấm". Ông bảo, trong cuốn vở ấy là lý tưởng, niềm tin, là ánh sáng của ông và bao bạn tù khác trong những ngày tăm tối. Vì thế, để cất dấu hai cuốn vở kia, ông chôn ở dưới sàn xà lim, khi học mới lấy ra. Chỉ duy nhất cuốn Danh ngôn ông luôn mang theo bên mình, chờ có cơ hội là giở ra đọc cho anh em. Có lần, cai ngục vào đột xuất, cuốn vở ông bọc nilon nhét trong cạp quần chưa kịp giấu. Khi chúng khám xét, ông phải vội "tuồn" bọc giấy bé bằng điếu thuốc cho anh bạn ở hàng đối diện.

Lần khác, nhận thông báo đột xuất chuyển từ khu D4 sang trại biệt giam, ông Quyết nghĩ ra mẹo rút cói chiếu, dùng kim tự chế khâu mép chiếc chiếu cầm theo, để hở một khe nhỏ đủ nhét mấy cuốn vở. Khi cai ngục trở lại, ông đàng hoàng mang những cuốn vở ra khỏi trại ngay trước mắt chúng.

Để đảm bảo bí mật, việc học chỉ được tổ chức thành từng nhóm nhỏ một thầy - một trò hoặc tổ ba người. Riêng anh em du kích miền Nam, sống dưới chế độ ngụy quyền nên khi bị bắt vào trại phần lớn chưa qua trường lớp nào. Nhưng nhờ ham học, cần cù, sáng tạo mà nhiều người lúc ra tù đã qua “đọc thông, viết thạo”. Ông Quyết còn nhớ người bạn tù tên là Nguyễn Văn Dân, quê ở Long An, khi mới vào trại còn chưa biết đọc biết viết, lúc được trao trả đã học xong trình độ văn hoá lớp 7, lại nhớ và bình thơ Tố Hữu rất hay.

 

Ba cuốn vở quý của ông Quyết đang được trưng bày ở bảo tàng Chiến sỹ cách mạng bị địch bắt tù đày.

Người thầy - Chiến sĩ

Sau khi ra tù, cuộc sống lao động và chiến đấu cuốn đi, ông Quyết không còn cơ hội học nữa. Nhưng hình ảnh về người thầy giữa ngục tối vẫn in đậm trong trí nhớ ông.

Trước khi bị bắt, ông Quyết học hết văn hoá lớp 7. Sau hai năm ở tù, ông học xong lớp 9, rồi nhờ người bạn tù thân thiết giới thiệu và được thầy Võ Sĩ Thừa (sau này là Nghệ sĩ Nhân dân Võ Sĩ Thừa - Giám đốc Nhà hát tuồng Đào Tấn,Bình Định) dạy môn triết học, mỹ học. Những vấn đề phức tạp về đấu tranh cách mạng, về giai cấp và cả về mỹ học Mác - Lênin đều được thầy diễn giải một cách sinh động, dễ hiểu. Không chỉ dạy học, người nghệ sĩ tuồng nổi danh ấy còn biến nhà tù thành sân khấu để cổ vũ tinh thần tranh đấu của anh em. Những vở tuồng nổi tiếng đã được biểu diễn trong nhà ngục tăm tối tù đày như vở  “Trần Bình Trọng”, “Trần Quốc Toản”...

Ông Trần Xuân Quyết nhập ngũ ngày 27/11/1966, là bộ đội thuộc Sư đoàn Sao Vàng, Trung đoàn Quyết Tâm. Tháng 11/1967, sư đoàn ông rơi vào ổ phục kích của địch tại đồi 10 (Bồng Sơn - Bình Định). Ông Quyết và các anh em bị bắt đưa vào nhà tù Quy Nhơn. Cuối năm 1967, địch đày ông ra đảo Phú Quốc. Ngày 29/2/1973, ông Quyết nằm trong đoàn tù binh cuối cùng đợt 1 được trao trả.

Cũng như ông Quyết, ông Minh Tằng (thôn Tiến Hào, xã Vũ Hào, Vụ Bản, Nam Định - nhân vật chính trong bài "Chín chiếc răng trong địa ngục" nhớ mãi người thầy trong lao tù là Giáo sư Lê Đình Cang.  Thầy truyền cho anh em tù binh những kiến thức phong phú về hoá học. Từng là y sĩ, vận dụng những kiến thức ấy của thầy, ông Tằng đã chữa khỏi bệnh cho nhiều anh em tù nhân.

Người thầy với vóc người thấp, da hơi khô và đôi mắt sáng hiền từ đồng thời là Bí thư Đảng bộ nhà lao, là chiến sĩ cách mạng kiên trung bất khuất. Nhiều lần lũ quân cảnh đột xuất kiểm tra, phát hiện thầy đang say sưa giảng bài, liền vu là tuyên truyền chính trị, rồi đưa thầy đi tra tấn. Chúng bắt thầy luồn đầu vào lỗ tròn, trên có đường ray răng cưa, rồi lăn qua lăn lại cho đến khi đầu thầy tứa máu "để cái đầu thông minh của mày nát ra, cho khỏi tuyên truyền, dạy dỗ"- chúng bảo vậy.

Khi thầy Lê Đình Cang được giải về, anh em vừa băng bó cho ông vừa trào nước mắt. Những viên sinh tố được phát hàng ngày đều dành ông phần nhiều. Anh em đi khám bệnh về nhường ông kháng sinh, thuốc bổ. Có lúc ông vừa cười vừa khóc, nói: "Tôi lạm phát hết tiêu chuẩn của anh em rồi".

Một hôm, tụi cai ngục vào phòng, còng tay, bịt mắt giáo sư Cang dẫn đi. Chưa kịp hiểu gì nhưng ra đến cửa, ông quay lại, giơ đôi tay đang bị tra còng lên, vái từ biệt anh em. Từ đó, chẳng nghe tin tức gì của thầy nữa. Nhưng họ vẫn luôn nhớ về thầy với lòng kính trọng sâu sắc.

Năm 2007, cuốn “Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm” theo người cựu binh Mỹ trở về, ông Quyết, ông Tằng và nhiều cựu tù Phú Quốc khác bỗng le lói niềm tin vào sự trở về của người thầy xa xứ. Ông Tằng gửi về quê hương Hoa Lư - Ninh Bình của thầy cuốn lưu bút mà anh em cựu tù đã viết cho ông khi chia tay. Trong đó, có những dòng anh em trích máu viết về giáo sư như hình ảnh của "vầng dương trong lửa".

 

Thúy Hiền - Đào Mai