Loại gỗ quý hiếm bậc nhất thế giới khiến giới khoa học tìm cách "cứu": Việt Nam hiện còn 162 cây tự nhiên

Loại gỗ quý chỉ còn 162 cây tự nhiên ở Việt Nam

Trong thế giới các loại gỗ quý hiếm, thủy tùng là cái tên đặc biệt. Loài cây này còn được gọi là thông nước, có tên khoa học là Glyptostrobus pensilis, thuộc họ Hoàng đàn. Đây là loài thực vật cổ, sinh trưởng trong môi trường đầm lầy, ven suối, ao hồ và được xem là một trong những loài cây quý hiếm không chỉ ở Việt Nam mà còn trên phạm vi thế giới.

Theo Báo Đắk Lắk, hiện nay trên phạm vi toàn cầu, thủy tùng còn ghi nhận rải rác ở Quảng Đông (Trung Quốc), Khăm Muộn (Lào) và Việt Nam. Riêng tại Việt Nam, quần thể thủy tùng tự nhiên còn lại được ghi nhận ở Đắk Lắk với 162 cây, trong đó huyện Ea H'leo có 142 cây, huyện Krông Năng có 19 cây và thị xã Buôn Hồ có 1 cây.

Con số 162 khiến thủy tùng trở thành một trong những loài cây quý hiếm bậc nhất đang được bảo vệ nghiêm ngặt. Điều đáng nói, các cá thể thủy tùng còn lại không tập trung thành một quần thể lớn mà phân bố rải rác, bị chia cắt thành những nhóm nhỏ. Chính sự cô lập này càng khiến khả năng phục hồi của loài trở nên khó khăn.

Vì sao giới khoa học phải tìm cách "cứu" thủy tùng?

Thủy tùng là cây gỗ lớn, có thể cao tới khoảng 30m, thân cây đường kính lớn, vỏ xám, xốp, có rãnh dọc. Gỗ thủy tùng nổi tiếng bởi thớ mịn, vân đẹp, có mùi thơm đặc trưng và khả năng chống mối mọt tốt. Chính những đặc điểm này từng khiến thủy tùng bị săn tìm để làm đồ mỹ nghệ, đồ nội thất cao cấp hoặc các sản phẩm trang trí có giá trị lớn.

Tuy nhiên, điều khiến giới khoa học lo lắng không chỉ là giá trị của gỗ, mà là tình trạng tái sinh tự nhiên rất kém. Báo Đắk Lắk cho biết, trong hơn nửa thế kỷ, gần như không ghi nhận cây thủy tùng con sinh trưởng, phát triển trong tự nhiên. Điều này khiến loài cây quý đứng trước nguy cơ biến mất nếu không có biện pháp bảo tồn chủ động.

Trên Sách đỏ IUCN, Glyptostrobus pensilis được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp. IUCN cho biết loài này từng phân bố rộng hơn tại Trung Quốc, Việt Nam và có thể cả Lào, nhưng hiện đã suy giảm nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, trong đó có khai thác quá mức và mất sinh cảnh.

Tại Việt Nam, thông nước cũng nằm trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Theo danh mục kèm Nghị định 84/2021/NĐ-CP, "Thông nước – Glyptostrobus pensilis" thuộc Nhóm IA, nhóm các loài thực vật rừng đặc biệt cần được bảo vệ.

Từng bị săn lùng vì lời đồn chữa ung thư

Một trong những chi tiết khiến câu chuyện về thủy tùng càng đáng chú ý là loài cây này từng bị săn lùng dữ dội bởi các lời đồn thiếu cơ sở. Có thời điểm, thủy tùng bị đồn có khả năng chữa ung thư, khiến nhiều người đổ xô tìm kiếm, làm gia tăng áp lực lên những cá thể còn sót lại trong tự nhiên.

Thực tế, các thông tin về công dụng chữa bệnh của thủy tùng cần được nhìn nhận thận trọng. Việc một loài cây từng được dùng trong dân gian không đồng nghĩa với việc có thể tùy tiện khai thác, sử dụng hoặc thổi phồng thành công dụng chữa bệnh. Với thủy tùng, điều cấp thiết hơn cả là bảo vệ nguồn gen quý hiếm đang đứng trước nguy cơ suy kiệt.

Những năm gần đây, các nhà khoa học đã nỗ lực nghiên cứu nhân giống, phục hồi và phát triển quần thể thủy tùng. Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết mục tiêu trọng tâm của nhiệm vụ nghiên cứu thủy tùng Tây Nguyên là xây dựng cơ sở khoa học về đặc điểm sinh học, lâm học, đa dạng di truyền, đồng thời hoàn thiện kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc nhằm phục hồi loài quý hiếm này.

Cây thủy tùng qua các phương pháp nhân giống đã có tín hiệu phát triển tốt, mở ra hy vọng cho việc bảo tồn và phục hồi nguồn gen. Tuy nhiên, với một loài cây cổ, có số lượng cá thể tự nhiên còn lại quá ít, quá trình "cứu" thủy tùng không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Đó là hành trình dài, đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học, quản lý rừng và ý thức cộng đồng.

Từ một loài gỗ quý được săn tìm vì giá trị kinh tế, thủy tùng ngày nay cần được nhìn nhận trước hết như một di sản sống của tự nhiên. Mỗi cá thể còn sót lại không chỉ là một cây cổ thụ, mà còn là phần ký ức sinh học quý giá của những cánh rừng đầm lầy từng tồn tại từ rất xa xưa. Chính vì vậy, bảo vệ thủy tùng không chỉ là giữ lại một loài cây quý, mà còn là giữ lại một phần hiếm hoi của lịch sử tự nhiên Việt Nam.